Ai chụp bức ảnh Lunch on a Beam? Bối cảnh, phân tích nhiếp ảnh và sự thật chưa kể

Lunch on a Beam: bức ảnh biểu tượng và câu hỏi về tính tác giả

Bức ảnh được biết đến rộng rãi với tên Lunch on a Beam (còn gọi là Lunch Atop a Skyscraper)—một dãy 11 công nhân xây dựng ngồi ăn trưa trên một dầm thép hẹp, lơ lửng giữa không trung với toàn cảnh Manhattan phía sau—đã trở thành một biểu tượng thị giác của nước Mỹ trong thời kỳ Đại Suy Thoái. Tuy nhiên, mặc dù hình ảnh quá quen thuộc, hàng loạt câu hỏi về hoàn cảnh chụp, các nhân vật trong ảnh và đặc biệt là ai mới là người cầm máy vẫn còn nhiều tranh luận. Cuốn sách gần đây của Christine Roussel, Lunch on a Beam: The Making of an American Photograph, đào sâu vào kho lưu trữ Rockefeller Center để tái hiện câu chuyện phức tạp đằng sau một bức ảnh tưởng chừng đơn giản.

Bối cảnh lịch sử: Rockefeller Center, công trình và chiến lược truyền thông

Việc xây dựng Rockefeller Center vào đầu những năm 1930 không chỉ tạo ra một khu phức hợp theo phong cách Art Deco mà còn là một chương trình quảng bá lớn. Trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế, hình ảnh công nhân dũng cảm và tiến bộ đô thị được sử dụng như công cụ hình tượng hóa tinh thần lao động và niềm tự hào dân tộc. Ảnh về các công nhân ngồi trên dầm thép cao là sản phẩm điển hình của phong cách báo chí ảnh thời đó: trực tiếp, mang tính kể chuyện cao và dễ tạo ấn tượng mạnh khi in trên trang nhất.

Trong cuốn sách, Roussel cho thấy bức ảnh không phải một khoảnh khắc ngẫu nhiên của một tay nhiếp ảnh gia độc lập, mà là một phần của chiến dịch tuyên truyền có tổ chức, với nhiều nhiếp ảnh gia có mặt và nhiều tấm ảnh khác được chụp cùng thời điểm. Điều này làm phức tạp vấn đề bút danh tác giả vì các bản phủ sóng báo chí thường đi kèm với ảnh của các hãng thông tấn, xưởng ảnh hoặc nhiếp ảnh gia hợp đồng.

Ai là người cầm máy? Bằng chứng và giới hạn của chứng cứ

Một trong những tranh cãi lâu đời nhất là liệu Charles Clyde Ebbets có phải là tác giả của tấm ảnh hay không. Gia đình Ebbets từng khẳng định là ông chụp ảnh đó, dựa trên ghi chú tay của vợ ông và các tài liệu gia đình. Tuy nhiên, hồ sơ phân công nhiệm vụ chính thức của những ngày xây dựng ấy hầu như không còn nguyên vẹn, và một số nhiếp ảnh gia khác như Thomas Kelley hay William Leftwich cũng được ghi nhận là có mặt tại công trường. Cuốn sách của Roussel kết luận rằng không thể chứng minh một cách chắc chắn ai là người chụp bức ảnh cuối cùng — ảnh này có khả năng là sản phẩm của một nỗ lực nhiếp ảnh phối hợp nhiều người.

Trong nghiên cứu ảnh báo chí và lưu trữ, để gán tác giả thường cần các bằng chứng như âm bản (negative) có số series hoặc dấu đóng của hãng, tờ giao ảnh (assignment sheets), tem kho (archive stamps), lời khai bằng văn bản của nhiếp ảnh gia, hoặc hồ sơ xuất bản trên các tờ báo kèm dòng chú thích. Thiếu những yếu tố đó, việc gán tác quyền trở nên mong manh và dễ bị thách thức.

Phân tích nhiếp ảnh học: kỹ thuật, bố cục và dấu vết của thiết bị

Một góc tiếp cận quan trọng là phân tích bức ảnh bằng ngôn ngữ nhiếp ảnh học. Mặc dù chúng ta không có âm bản gốc luôn rõ ràng, một số đặc điểm trong ảnh cho thấy phương pháp làm việc và thiết bị có thể được dùng.

• Góc nhìn và phối cảnh: Tầm nhìn tương đối ngang/nhẹ cao cho thấy nhiếp ảnh gia đứng trên một cấu trúc cùng cấp hoặc có khoảng cách tương đương với dầm. Điều này phù hợp với việc sử dụng một camera kiểu press (ví dụ Graflex Speed Graphic) đặt trên chân máy nhỏ hoặc vai người cầm máy, cho phép khung hình rộng và tỷ lệ gần như tĩnh, ít méo. Tuy nhiên, xác định chính xác tiêu cự từ một bức ảnh scan là khó khăn do thiếu thông số âm bản.
• Độ sâu trường ảnh (depth of field): Hầu hết các nhân vật và dầm đều sắc nét, trong khi nền thành phố hơi mềm hơn do khoảng cách lớn. Điều này chỉ ra khẩu độ ở mức trung bình (f/8–f/11 cho 4×5? hoặc f/5.6–f/8 cho medium format), nhằm giữ chi tiết các nhân vật đồng thời vẫn tách họ ra khỏi phông nền.
• Phơi sáng và tương phản: Ánh sáng có vẻ tương đối phẳng, phù hợp với điều kiện trời nhiều mây hoặc ánh sáng ban ngày phân bố đều—điểm thường gặp cho mục đích chụp báo để tránh bóng đổ mạnh làm mất chi tiết trên khuôn mặt. Trên bản in gelatin silver truyền thống, tương phản được điều chỉnh trong phòng tối để nhấn những vùng tối và sáng phù hợp với in ấn báo chí.
• Định dạng và khả năng crop: Các bản in phổ biến cho thấy ảnh có thể đã bị crop để đạt bố cục mong muốn cho trang báo. Với camera press 4×5 hoặc medium format, nhiếp ảnh gia có thể chụp tỷ lệ lớn hơn rồi crop khi in; điều này cũng khiến việc xác định chính xác thiết bị càng khó.

Vai trò của các hãng thông tấn, chú thích và quá trình phân phối ảnh

Một yếu tố quan trọng khác là cách ảnh được phân phối. Ảnh phục vụ truyền thông lớn như Rockefeller Center thường được cung cấp cho báo chí thông qua các agency hoặc văn phòng PR. Khi đó, tấm ảnh có thể mang theo chú thích (caption) do bên phát hành cung cấp, thay vì do chính tay nhiếp ảnh gia viết. Do đó, khi bản in lan truyền khắp nơi, nguồn gốc ảnh (tác giả, ngày giờ, ghi chú) dễ bị rối loạn, mất dấu âm bản hoặc mất dấu tem lưu trữ.

Những tấm ảnh khác chụp cùng khoảnh khắc, các contact sheet hoặc negative có thể nằm rải rác trong các kho lưu trữ khác nhau—tại Rockefeller Center, các tạp chí, agency ảnh hoặc trong gia đình các nhiếp ảnh gia—làm cho công tác xác định tác giả trọn vẹn trở nên phức tạp.

Những người thợ trên dầm: danh tính, hoạt động và nguy hiểm nghề nghiệp

Bên cạnh câu hỏi ai cầm máy, câu chuyện con người trong ảnh cũng được các nhà nghiên cứu quan tâm. Ai là họ? Họ đến từ đâu? Tấm ảnh mô tả công nhân xây dựng đa phần là những người nhập cư hoặc con của người nhập cư, chịu nhiều rủi ro khi làm việc ở độ cao lớn mà không có hệ thống an toàn hiện đại. Roussel trong cuốn sách không chỉ tìm kiếm tác giả mà còn xác định các công nhân, kể câu chuyện đời sống và điều kiện làm việc của họ—một khía cạnh xã hội học quan trọng giúp bức ảnh không chỉ là biểu tượng mà còn là chứng tích lịch sử.

Xuất bản, quyền sở hữu và di sản văn hóa

Bức ảnh đã sống một cuộc đời cá biệt: từ nhật báo đến poster, bưu thiếp và bản sao trang trí, ảnh trở thành một vật phẩm thương mại với nhiều bản in và phiên bản khác nhau. Việc không rõ tác giả gốc đặt ra những câu hỏi về bản quyền, quyền lợi và cả trách nhiệm lịch sử. Trong nhiều trường hợp, ảnh như vậy trở thành một phần của văn hóa đại chúng, được tái sản xuất mà không nhấn mạnh đến nguồn gốc tác phẩm.

Phân tích lưu trữ: cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu

Những người nghiên cứu như Christine Roussel làm việc dựa trên kho lưu trữ, so sánh âm bản, bản in, chú thích, báo chí thời đó, danh sách phân công và các nguồn miệng (oral histories) để dựng lại bối cảnh. Các phương pháp bao gồm:

• So sánh bản in và âm bản (nếu còn) để tìm dấu hiệu xử lý trong phòng tối (ví dụ dấu ký, tem, số âm bản).
• Đối chiếu các ấn phẩm cùng thời để xác minh lần xuất bản đầu tiên, ai đã in và kèm theo chú thích nào.
• Phỏng vấn gia đình nhiếp ảnh gia, công nhân và nhân chứng—mặc dù ký ức có thể bị sai lệch theo thời gian.
• Kiểm tra hồ sơ công ty như tài liệu PR của Rockefeller Center, hợp đồng với các agency ảnh, và biên bản nhật ký công trường.

Tại sao bức ảnh vẫn quan trọng đối với nhiếp ảnh và lịch sử đô thị?

Bức ảnh là minh chứng cho một khoảnh khắc lịch sử: công nghiệp hóa, đô thị hóa và hình ảnh công nhân như biểu tượng của tiến bộ. Với tư cách một đối tượng nghiên cứu, nó cho phép chúng ta nhìn nhận vấn đề quyền sở hữu hình ảnh, vai trò của báo chí ảnh trong xây dựng ký ức công chúng và cách mà một tấm ảnh có thể được dùng cho mục tiêu tuyên truyền.

Kết luận tạm thời: có thể xác định tác giả không?

Như Roussel chỉ ra, hiện tại không tồn tại bằng chứng không thể chối cãi để gán độc quyền tác giả cho một cá nhân duy nhất. Thay vào đó, bức ảnh nên được nhìn nhận là sản phẩm của một nỗ lực truyền thông phối hợp, với nhiều nhân tố – từ nhiếp ảnh gia đóng góp hình ảnh, phòng truyền thông Rockefeller, đến các hãng tin và nhà in – cùng tạo nên phiên bản cuối cùng đã lưu hành. Từ góc độ lưu trữ và pháp lý, điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo quản âm bản gốc, hồ sơ phân công và chú thích để tránh mất mát thông tin lịch sử.

FAQ — Những câu hỏi thường gặp

1. Bức ảnh Lunch on a Beam được chụp vào năm nào?

Bức ảnh được chụp trong thời gian xây dựng Rockefeller Center, vào năm 1932, thời kỳ Đại Suy Thoái ở Hoa Kỳ.

2. Có thể xác định chính xác ai là người chụp bức ảnh không?

Cho đến nay, không có bằng chứng chắc chắn để gán độc quyền tác giả. Charles Ebbets thường được gia đình ông khẳng định là tác giả, nhưng nhiều nhà nghiên cứu thấy rằng ảnh có thể là kết quả của một nỗ lực phối hợp giữa nhiếp ảnh gia agency và bộ phận PR.

3. Loại máy ảnh nào có khả năng đã được sử dụng?

Các nhiếp ảnh gia báo chí thời đó thường dùng kiểu máy press large-format (ví dụ Graflex Speed Graphic) hoặc medium format. Các đặc điểm về phối cảnh, độ sâu trường ảnh và tông tương phản phù hợp với việc sử dụng một camera press có tiêu cự trung bình và khẩu độ trung bình, nhưng không thể khẳng định chắc chắn khi thiếu âm bản gốc.

4. Tại sao ảnh lại được nhiều người sao chép và dùng làm poster?

Ảnh có tính biểu tượng mạnh: hình ảnh con người đối mặt với đô thị, sự mạo hiểm và tinh thần lao động. Khả năng kể chuyện trực diện và bố cục dễ nhận diện khiến nó phù hợp cho nhiều mục đích thương mại và trang trí.

5. Làm sao để tìm hiểu thêm hoặc mua sách của Christine Roussel?

Cuốn Lunch on a Beam: The Making of an American Photograph của Christine Roussel xuất bản bởi Brandeis University Press. Bạn có thể mua sách trực tiếp từ nhà xuất bản hoặc các kênh bán sách trực tuyến. (Ví dụ: trang của Brandeis University Press).

Lời khuyên cho nhiếp ảnh gia và người quan tâm tới lưu trữ ảnh

Nếu bạn là nhiếp ảnh gia hoặc người quản lý ảnh lưu trữ, bài học từ câu chuyện này là: ghi chú rõ ràng cho mọi assignment, lưu trữ âm bản và contact sheets, đánh dấu số âm bản và giữ hồ sơ phân phối. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền tác giả mà còn rất giá trị cho nghiên cứu lịch sử sau này.

Di sản và ứng dụng hiện đại

Bức ảnh đã truyền cảm hứng cho nhiều tác phẩm tái hiện, nghệ thuật đương đại và thậm chí các chiến dịch quảng cáo. Sự phổ biến của hình ảnh cũng làm nổi bật vấn đề bản quyền trong thời đại số, khi các bản scan, bản in sao chép và các phiên bản chỉnh sửa lan truyền nhanh chóng mà không có nguồn gốc rõ ràng.

Muốn tìm hiểu sâu hơn hoặc mua trang thiết bị để tự mình thực hành?

Nếu bạn quan tâm tới nhiếp ảnh báo chí, nhiếp ảnh lịch sử hoặc muốn trang bị máy ảnh, ống kính và phụ kiện phù hợp để học hỏi kỹ thuật chụp ảnh ngoài trời và chụp tương phản cao, hãy tham khảo dancamera.vn — nơi cung cấp máy ảnh, ống kính, phụ kiện và tư vấn chuyên sâu. Dancamera.vn cũng có các khóa học và tài liệu giúp bạn hiểu rõ hơn về bố cục, kiểm soát ánh sáng, lựa chọn tiêu cự và xử lý hậu kỳ để tạo ra những bức ảnh có câu chuyện mạnh mẽ.

Ghi chú ảnh: Tất cả các hình ảnh trong bài (nếu có) theo nguồn Brandeis University Press hoặc các kho lưu trữ liên quan.