Người mẫu tố thương hiệu Rainbow Shops dùng AI tạo ‘bản sao’ của họ — Diễn biến, pháp lý và cách bảo vệ quyền lợi

Người mẫu tố thương hiệu thời trang Rainbow Shops dùng AI để tạo ‘bản sao’ của họ

Vụ việc gần đây liên quan tới chuỗi bán lẻ thời trang Rainbow Shops (Brooklyn, New York) đã làm dấy lên tranh luận lớn trong cộng đồng nhiếp ảnh, người mẫu và pháp lý: một số người mẫu cáo buộc thương hiệu này đã sử dụng công cụ AI để tạo ra các hình ảnh rất giống họ — “doppelgängers” — đồng thời giảm hoặc ngưng hợp đồng chụp ảnh thực tế. Sự kiện nêu bật các vấn đề then chốt: quyền hình ảnh (right of publicity), nội dung đạo đức khi dùng AI, hợp đồng sử dụng hình ảnh và bảo mật nguồn ảnh gốc trong nhiếp ảnh thương mại.

Diễn biến sự kiện — tóm tắt theo báo cáo

Theo bài điều tra của Business Insider (tham khảo), vào tháng 6/2025 Rainbow gửi email tới dàn người mẫu, cảnh báo rằng công nghệ AI sẽ khiến nhu cầu thuê người mẫu giảm. Trong email, Phil Caraway — quản lý studio của Rainbow — viết rằng công ty đã bắt đầu “styling certain products, and generating avatars, with the assistance of AI” và dự đoán “fewer people will be needed in the long term.”

Sau email này, các người mẫu dự đoán công việc sẽ giảm. Ban đầu họ vẫn nhận lịch đều đặn, nhưng tới giữa tháng 3 năm sau thì các buổi chụp cho Rainbow bị cắt giảm hoặc chấm dứt; nhiều người mẫu gửi lịch rảnh nhưng không nhận hồi đáp. Đồng thời, hai nhân viên nội bộ không thuộc bộ phận model cho biết có thời kỳ họ không thấy người mẫu thực sự xuất hiện ở studio trong nhiều tuần.

Đáng chú ý, vào tháng 3 các người mẫu bắt đầu phát hiện những hình ảnh quảng cáo trên website, mạng xã hội và bản tin của Rainbow có các nhân vật trông rất giống họ, nhưng đứng ở tư thế khác, trong bối cảnh khác so với buổi chụp thật. Nhiều người tin rằng Rainbow đã sử dụng AI để sinh ra các “lookalike” này — cùng kiểu cơ thể, nét mặt, quần áo tương tự nhưng tư thế khác, biểu cảm khác. Một trong số người mẫu, Francheska Pujols, đã khởi kiện Rainbow ngày 22/5, cho rằng các ảnh AI gây bôi nhọ, gây nhầm lẫn về việc cô đồng ý quảng bá sản phẩm, và vi phạm quyền hình ảnh theo hợp đồng.

Những điểm mấu chốt trong cáo buộc

• Ảnh “bản sao” xuất hiện sau khi công việc thực tế của người mẫu với Rainbow giảm mạnh.
• Những ảnh này thể hiện tư thế, biểu cảm và bối cảnh không có trong buổi chụp gốc mà người mẫu từng tham gia.
• Người mẫu khẳng định hợp đồng chỉ cấp quyền sử dụng ảnh chụp trong buổi chụp gốc, không cho phép tạo ra ảnh hoàn toàn mới, tư thế mới, hoặc cảnh mới từ dữ liệu gốc.
• Rainbow phủ nhận sai phạm trực tiếp, cho biết đang “responsibly evaluating emerging AI technologies” và cho rằng họ hành xử theo hợp đồng đã ký.

AI tạo ảnh người mẫu hoạt động thế nào? (giải thích kỹ thuật ngắn gọn)

Những ảnh “bản sao” có thể được tạo bằng các mô hình tạo ảnh tổng hợp (generative models) như diffusion models hoặc GANs, hoặc bằng hệ thống thay mặt (avatar generation) kết hợp dữ liệu ảnh gốc, mô tả văn bản và kỹ thuật điều chỉnh pose/skeleton transfer. Các công cụ này có thể:

• Khai thác ảnh gốc (truy xuất đặc trưng khuôn mặt, dáng người, trang phục), sau đó sinh ảnh mới giữ lại những đặc điểm nhận dạng nhưng thay đổi tư thế, bối cảnh, ánh sáng.
• Sử dụng kỹ thuật “inpainting” hoặc compositing để ghép trang phục từ ảnh cũ lên mô hình mới, hoặc tái tạo biểu cảm.
• Tạo các ảnh có chất lượng thương mại bằng cách giả lập ánh sáng studio, độ sâu trường ảnh, retouching tự động.

Về mặt nhiếp ảnh, các chi tiết như góc tiêu cự, ánh sáng phức hợp, độ nghiêng cơ thể (tilt), nếu được mô phỏng tốt, sẽ khiến người xem khó phân biệt ảnh gốc do nhiếp ảnh gia chụp và ảnh tổng hợp do AI tạo.

Vấn đề pháp lý: quyền hình ảnh, hợp đồng và bản quyền

Vụ việc đặt ra nhiều câu hỏi pháp lý quan trọng, đặc biệt tại Mỹ nơi diễn ra tranh chấp:

1. Quyền hình ảnh (Right of Publicity / Likeness)

Quyền hình ảnh bảo vệ việc sử dụng hình ảnh hoặc hình dạng nhận dạng của cá nhân vì mục đích thương mại mà không có sự cho phép. Nếu Rainbow dùng hình ảnh nhân dạng (likeness) của người mẫu mà không có sự cho phép rõ ràng để tạo ảnh mới phục vụ quảng cáo, người mẫu có thể có cơ sở kiện dựa trên quyền hình ảnh.

2. Hợp đồng và Model Release

Nội dung hợp đồng giữa người mẫu và thương hiệu/agency là then chốt. Nhiều hợp đồng chỉ cấp quyền sử dụng đối với “hình ảnh được chụp trong buổi chụp” (photographs taken during the shoot) hoặc các quyền sao chép và phân phối ảnh gốc. Tuy nhiên, nếu hợp đồng không đề cập đến bản quyền phái sinh (derivative works) do AI tạo, hoặc không cấm cụ thể việc sinh ảnh tổng hợp từ ảnh gốc, thương hiệu có thể viện dẫn hợp đồng đã ký. Vì vậy, điều quan trọng là đọc kỹ hợp đồng: liệu có ngôn ngữ cho phép chỉnh sửa, composite, tạo bản phái sinh, hay có giới hạn về việc tái tạo hình ảnh dưới dạng synthetic/AI không?

3. Bản quyền nhiếp ảnh

Ở Mỹ, nhiếp ảnh gia là tác giả của bức ảnh gốc và nắm bản quyền tác phẩm nhiếp ảnh (trừ khi có giao kèo chuyển giao). Tuy nhiên, bản quyền bảo hộ chính bản ảnh đã chụp; khi một công ty dùng AI để tạo ảnh mới không phải bản sao trực tiếp, thì câu hỏi là ảnh AI đó có phải là tác phẩm phái sinh (derivative) dựa trên ảnh gốc hay là tác phẩm độc lập? Nếu ảnh AI là derivative, việc sử dụng có thể xâm phạm bản quyền nhiếp ảnh gia nếu không được phép. Lưu ý: để khởi kiện vi phạm bản quyền ở tòa án Mỹ, chủ sở hữu bản quyền thường cần đăng ký bản quyền (copyright registration) trước khi kiện (hoặc trong một số trường hợp cụ thể là sau một khoảng thời gian).

4. Bôi nhọ, làm tổn hại danh dự và ảnh hưởng nghề nghiệp

Nếu ảnh AI hiển thị người mẫu trong tư thế gây hiểu lầm, gợi dục hoặc trái với hình ảnh cá nhân, người mẫu có thể kiện thêm về bôi nhọ, tổn hại danh dự, hoặc gây nhầm lẫn về ủng hộ/endorsement. Trường hợp Francheska Pujols khẳng định những ảnh AI thể hiện tư thế cô sẽ không chụp công khai — đây là yếu tố quan trọng cho cáo buộc gây tổn hại danh dự và làm tổn hại sự nghiệp.

Tác động tới ngành nhiếp ảnh và người mẫu

Những diễn biến như vụ Rainbow ảnh hưởng nhiều mặt:

• Giảm cơ hội việc làm cho người mẫu freelance khi thương hiệu chuyển sang dùng ảnh tổng hợp cho catalog, lookbook hoặc quảng cáo nhỏ lẻ.
• Áp lực lên nhiếp ảnh gia studio: Nếu thương hiệu sở hữu hoặc dùng ảnh gốc để huấn luyện mô hình AI và rồi tạo ảnh mới, nhiếp ảnh gia có thể bị mất thu nhập từ license ảnh dài hạn.
• Đòi hỏi mới về minh bạch: khách hàng, người tiêu dùng và người mẫu yêu cầu nhãn “synthetic” hoặc công khai việc sử dụng AI.

Cách người mẫu, nhiếp ảnh gia và thương hiệu có thể bảo vệ quyền lợi

Dưới đây là những biện pháp thực tế để giảm rủi ro pháp lý và bảo vệ giá trị nghề nghiệp trong thời đại AI:

1. Hợp đồng rõ ràng về AI và nội dung phái sinh

Trong model release và hợp đồng chụp, bổ sung điều khoản rõ ràng về việc sử dụng ảnh gốc để huấn luyện mô hình AI, tạo ảnh phái sinh, hoặc cấm hoàn toàn việc sử dụng công nghệ tổng hợp. Ví dụ:

• “Bên B (thương hiệu) không được sử dụng hình ảnh để huấn luyện bất kỳ hệ thống tạo ảnh tổng hợp (AI) nào hoặc tạo ra hình ảnh phái sinh có thể khiến người mẫu bị tổn hại danh dự mà không có sự đồng ý bằng văn bản của Bên A (người mẫu).”
• Cam kết minh bạch nếu ảnh được sinh bằng AI (disclosure).”

2. Giữ chứng cứ gốc

Nhiếp ảnh gia và người mẫu nên lưu giữ file RAW, contact sheets, tethered captures, file chỉnh sửa gốc (PSD), và metadata EXIF. Những chứng cứ này giúp chứng minh rằng một ảnh được tạo ra khác với ảnh gốc, hoặc khẳng định mối quan hệ giữa nội dung gốc và ảnh phái sinh.

3. Đăng ký bản quyền và bảo lưu quyền

Nhiếp ảnh gia thương mại nên cân nhắc đăng ký bản quyền cho bộ ảnh chụp để có cơ sở pháp lý mạnh khi cần kiện. Người mẫu có thể yêu cầu điều khoản kiểm soát việc sử dụng likeness trong hợp đồng.

4. Sử dụng công nghệ xác thực nguồn gốc

Các hệ tiêu chuẩn như C2PA (Coalition for Content Provenance and Authenticity) cho phép đính kèm thông tin nguồn gốc (provenance) và minh bạch về việc chỉnh sửa/AI. Thương hiệu có thể áp dụng để minh bạch và tránh tranh chấp.

5. Đàm phán quyền lợi kinh tế

Nếu thương hiệu muốn dùng ảnh AI thay thế người thật, người mẫu và nhiếp ảnh gia có thể yêu cầu thù lao bổ sung hoặc hoa hồng cho việc sử dụng ảnh likeness trong các sản phẩm tạo ra bằng AI.

Lời khuyên cụ thể cho nhiếp ảnh gia studio

• Luôn lưu giữ file RAW và contact sheet, ghi chép chi tiết buổi chụp: ngày, giờ, người tham gia, danh sách trang phục (wardrobe log), ánh sáng (lighting setup), tiêu cự, focal length.
• Trong hợp đồng chuyển nhượng hoặc cấp phép ảnh, ghi rõ ràng quyền phái sinh và việc sử dụng AI.
• Sử dụng watermarking nội bộ, bản gốc có chữ ký số hoặc dấu thời gian để chứng minh nguồn gốc.
• Giữ bản sao tacked-in của model release đã ký và mọi email liên quan tới quyền sử dụng.

Phân biệt ảnh thật và ảnh AI: cách phát hiện

Không có phương pháp đơn giản 100% nhưng có vài dấu hiệu giúp phân biệt:

• Xem EXIF/metadata: ảnh AI thường bị loại bỏ metadata hoặc có metadata bất thường.
• Quan sát chi tiết viền, tai, ngón tay và phản xạ ánh sáng trên mắt: các mô hình AI đôi khi lỗi nhỏ ở ngón tay, đồ trang sức, logo nhãn mác.
• Tìm ảnh tương đồng: dùng công cụ tìm kiếm ảnh ngược để kiểm tra xem có ảnh gốc tương tự không.
• Kiểm tra shadow consistency và ánh sáng: AI đôi khi tạo shadow không hợp lý so với nguồn sáng.

Góc nhìn đạo đức và tương lai ngành

AI tạo ảnh người mẫu đem lại lợi ích về chi phí và sáng tạo cho thương hiệu, nhưng cũng đe dọa sinh kế của người mẫu và thu nhập của nhiếp ảnh gia nếu không có khung pháp lý và chuẩn mực nghề nghiệp. Thị trường cần cân bằng giữa đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền con người. Minh bạch (disclosure), hợp đồng cập nhật, và các tiêu chuẩn ngành là những yếu tố quan trọng để duy trì niềm tin giữa các bên.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Người mẫu có thể kiện nếu thương hiệu dùng AI tạo ảnh giống họ không xin phép?

Có khả năng. Ở nhiều tiểu bang Hoa Kỳ, người mẫu có thể khởi kiện dựa trên quyền hình ảnh hoặc làm tổn hại danh dự nếu việc sử dụng likeness phục vụ mục đích thương mại và gây tổn hại. Kết quả phụ thuộc vào nội dung hợp đồng đã ký và chi tiết vụ việc.

2. Nhiếp ảnh gia có quyền ngăn thương hiệu dùng ảnh gốc để huấn luyện AI?

Nếu nhiếp ảnh gia nắm bản quyền và hợp đồng không chuyển giao quyền sử dụng cho mục đích đó, họ có thể hạn chế hoặc cấp phép có điều kiện. Yêu cầu ghi rõ trong license hoặc chuyển giao quyền tác giả.

3. Có cách kỹ thuật nào để ngăn thương hiệu lấy ảnh gốc?

Không có bảo vệ kỹ thuật tuyệt đối nếu phía khách hàng được giao file gốc. Tuy nhiên, photographer có thể giữ file chất lượng cao, cung cấp file chỉ ở định dạng và độ phân giải giới hạn, hoặc áp dụng điều khoản hợp đồng chặt chẽ trước khi giao file RAW.

4. Người mẫu nên làm gì ngay bây giờ nếu phát hiện ảnh AI giống mình?

1. Ghi lại bằng chứng (chụp màn hình, lưu URL, lưu ngày giờ).
2. Kiểm tra hợp đồng đã ký để xác định quyền cho phép.
3. Liên hệ luật sư chuyên về quyền publicity/copyright để tư vấn và đánh giá khả năng khởi kiện.
4. Thông báo công khai thận trọng nếu cần để bảo vệ danh tiếng, nhưng nên tham khảo luật sư trước khi công bố.

Kết luận

Vụ việc Rainbow Shops và các cáo buộc của người mẫu nhắc lại một thực tế: công nghệ AI thay đổi nhanh chóng nhưng khung pháp lý, chuẩn mực hợp đồng và thực hành nghề nghiệp chưa theo kịp. Đối với người mẫu, nhiếp ảnh gia và thương hiệu, giải pháp nằm ở việc cập nhật hợp đồng, minh bạch về việc sử dụng AI, và lưu giữ chứng cứ gốc để bảo vệ quyền lợi. Vụ Pujols kiện Rainbow sẽ là một trong những tiền lệ quan trọng để xác định ranh giới hợp pháp trong sử dụng “AI tạo ảnh người mẫu”.

Nếu bạn là nhiếp ảnh gia hoặc người mẫu đang tìm mẫu hợp đồng model release, điều khoản về AI hoặc cần tư vấn kỹ thuật lưu trữ file RAW, tham khảo nguồn tài nguyên, mẫu hợp đồng và bài viết chuyên sâu tại dancamera.vn — nơi tụ hội kiến thức nhiếp ảnh, pháp lý liên quan và mẹo bảo vệ tác phẩm của bạn.

Tham khảo và nguồn đọc thêm

• Bài điều tra Business Insider về Rainbow Shops và các cáo buộc (tham khảo báo cáo truyền thông quốc tế).
• Thực tế vụ kiện Francheska Pujols (tài liệu tòa án và báo cáo truyền thông).
• Tài liệu về C2PA và provenance cho nội dung số.

Liên hệ / CTA

Muốn cập nhật mẫu hợp đồng model release có điều khoản bảo vệ trước AI, hướng dẫn lưu giữ file RAW và checklist pháp lý cho buổi chụp? Ghé thăm dancamera.vn để tải mẫu hợp đồng, bài viết chuyên sâu và công cụ hỗ trợ cho nhiếp ảnh gia và người mẫu.