Nhiếp ảnh dưới nước cứu cá mập búa: Làm phim để thay đổi số phận loài

Nhiếp ảnh dưới nước có thể cứu cá mập búa trước khi quá muộn

National Geographic đã mở màn sự kiện Sharkfest mùa hè bằng một chương trình đặc biệt gây chú ý: Hammerhead Sharks Up Close With Bertie Gregory. Những con cá mập búa với hình dáng biểu tượng này thường bị hiểu nhầm, bị sợ hãi vô cơ, và đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Trong bài viết này chúng ta sẽ kể lại những điểm nổi bật từ cuộc trò chuyện với Bertie Gregory, phân tích kỹ thuật làm phim dưới nước và cách những thước phim có thể thúc đẩy bảo tồn — đồng thời chỉ rõ bạn có thể làm gì để góp phần bảo vệ loài.

Bertie Gregory là một cái tên quen thuộc với khán giả yêu thiên nhiên. Anh là nhà quay phim, đạo diễn và nhà hoạt động môi trường từng thực hiện nhiều phim trong series Up Close (Cheetahs Up Close, Dolphins Up Close) và tham gia các dự án lớn như Seven Worlds One Planet hay A Perfect Planet. Trong tác phẩm về cá mập búa, Gregory tận dụng sức mạnh hình ảnh để đưa dữ liệu khoa học tới công chúng theo cách sống động và dễ tiếp nhận.

Gregory nhấn mạnh rằng khoa học thường được viết cho người làm khoa học — khô khan và khó tiếp cận. Nhiệm vụ của người làm phim thiên nhiên là kết hợp dữ liệu khoa học với hình ảnh để tạo ra câu chuyện có cảm xúc, từ đó thúc đẩy quyết định chính trị và hành động thực tế. Những cảnh quay dưới nước đóng vai trò then chốt: chúng không chỉ ghi lại hành vi sinh thái mà còn thay đổi cách công chúng nhìn nhận về loài.

“Hình ảnh kể chuyện nhanh và mạnh,” Gregory nói. “Hãy tưởng tượng một bài báo khoa học khô khan — còn video thì đánh thẳng vào cảm xúc. Quyết định tốt cần dữ liệu, nhưng dữ liệu sống trong đầu người cần cảm xúc để chuyển hóa thành hành động.”

Phương pháp làm phim thay đổi tuỳ loài. Với báo chí về báo săn hay linh dương ta cần gimbal lớn, ống kính siêu tele, drone và rig phức tạp để theo kịp hành động. Với cá mập, bởi đặc tính môi trường và chuyển động, các giải pháp kỹ thuật khác được ưu tiên: housing chống nước, ống kính góc rộng, dome port, và đặc biệt là thiết bị hô hấp âm thầm.

Tại sao quay dưới nước lại cho cảm giác “gimbal” tự nhiên?

Gregory mô tả một lợi thế lớn khi quay dưới nước: độ nhớt của nước làm giảm các rung động, tạo cảm giác mượt mà giống như dùng gimbal. Khi bạn bơi khéo, cơ thể và môi trường đồng bộ giúp theo kịp chuyển động của cá mập mà không cần rig nặng. Điều này tạo ra những khung hình immersive — người xem cảm giác đang ở dưới nước cùng sinh vật.

Nhưng có hai thách thức lớn: bạn không thể thở dưới nước, và nhiều thiết bị lặn truyền thống (scuba) phát ra bong bóng ồn ào khiến cá mập nhút nhát, bỏ chạy. Vì vậy đoàn phim đã sử dụng rebreather — hệ thống tuần hoàn khí quân sự giúp giảm tiếng ồn và bong bóng, cho phép tiếp cận gần hơn mà không làm đảo lộn hành vi tự nhiên của cá mập.

Về mặt thiết bị quay, những nguyên tắc cơ bản của nhiếp ảnh dưới nước vẫn đúng: dùng wide-angle (góc rộng) để tiếp cận đối tượng lớn ở khoảng cách gần, giữ ISO vừa phải để giảm noise khi ánh sáng yếu, điều chỉnh white balance để bù đỏ mất do nước ngắt quang phổ, và ưu tiên quay RAW hoặc codec nén ít để có dư địa màu khi hậu kỳ. Dome port giúp cân bằng góc rộng và giảm quang sai ở mép, một lợi thế lớn khi quay các đàn cá mập di chuyển nhanh.

Ở dưới nước, tốc độ màn trập thường đặt theo quy tắc 180° (gấp đôi frame rate) để đạt motion blur tự nhiên: ví dụ với 24fps thì shutter khoảng 1/48s. Tuy nhiên khi cần đóng băng cử động nhanh (như vây hoặc phản xạ ánh sáng), có thể tăng shutter. Cân bằng giữa aperture, ISO và shutter là nghệ thuật để vừa có chi tiết vừa tránh nhiễu hạt.

Hiểu đúng hành vi để tiếp cận an toàn và có đạo đức

Trong phim, Gregory nhấn mạnh: cá mập — và cụ thể là scalloped hammerhead (cá mập búa có vết lõm trên đầu) — rất nhút nhát chứ không phải hung dữ. Các số liệu tấn công người rất thấp: theo thống kê, số vụ tấn công do cá mập trên toàn cầu là rất ít so với lượng người ra biển. Đối với thời gian từ năm 1580 đến nay, chỉ có khoảng hơn 30 vụ cắn được ghi nhận bởi cá mập búa. Vì vậy hiểu hành vi tự nhiên của chúng là nền tảng để quay phim có đạo đức và an toàn.

Trong thực tế quay phim, điều này nghĩa là: không dùng mồi, không dụ dỗ cá mập bằng cách làm ồn hoặc thả thức ăn, tránh tiếp cận khi cá mập đang săn hay di cư, và luôn làm việc theo nhóm chuyên nghiệp với hướng dẫn viên khoa học. Đạo đức quay phim thiên nhiên là giữ hành vi tự nhiên của động vật không bị can thiệp, để dữ liệu và hình ảnh phản ánh thực tế sinh thái.

Sự sụt giảm và nguyên nhân: Cá mập búa đang chìm dần

Nếu những thước phim có thể thay đổi nhận thức, thì dữ liệu khoa học cần được chiếu sáng để thay đổi chính sách. Gregory chỉ ra rằng quần thể scalloped hammerhead quanh bán đảo Baja đã giảm khoảng 97% kể từ những năm 1990, chủ yếu vì nạn đánh bắt quá mức để lấy vây (shark fin) và các hoạt động đánh bắt vô ý (bycatch). Đây là một thảm họa sinh thái: mất đi loài săn đỉnh khiến chuỗi thức ăn thay đổi và hệ sinh thái biển mất cân bằng.

National Geographic không chỉ dừng lại ở bộ phim; họ còn có bài viết đi sâu về các mối đe doạ và giải pháp bảo tồn. Phim ảnh tạo cảm xúc, bài viết và dữ liệu khoa học cung cấp bằng chứng để vận động bảo vệ — ví dụ mở rộng khu bảo tồn biển (MPA), quản lý nghề cá bền vững, và các chính sách cấm buôn bán vây cá mập.

Tại sao bảo tồn cá mập búa lại quan trọng?

Gregory gọi cá mập là “ecosystem engineers” — các loài góp phần điều chỉnh cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái biển. Cá mập giúp kiểm soát quần thể các loài giữa chuỗi thức ăn và giữ cho hệ sinh thái rạn san hô, thảm cỏ biển hay vùng nước ven bờ khỏe mạnh. Khi mất đi các loài săn trên đỉnh, có thể xảy ra thảm hoạ thả nổi (trophic cascade) khiến năng suất đánh bắt của con người cũng suy giảm — một lý do mang tính thực dụng để bảo vệ chúng, như Gregory nói: “Hãy nhìn từ góc độ ích lợi cho con người.”

Những lời khuyên kỹ thuật cho làm phim/ảnh dưới nước về cá mập

Dưới đây là tóm tắt các nguyên tắc kỹ thuật và thực hành tốt nhất từ đoàn phim để bạn có góc nhìn nghề nghiệp nếu muốn học hỏi hoặc chuẩn bị chuyến quay:

• Sử dụng ống kính góc rộng (14–24mm full-frame tương đương) khi quay cá mập lớn để tiếp cận gần mà vẫn giữ được toàn cảnh.
• Dome port cho housing góc rộng giúp giảm méo và duy trì đường chân trời.
• Ưu tiên quay ở ISO thấp vừa phải (200–800 tuỳ điều kiện), gắn độ phân giải và codec cao để hậu kỳ màu tốt (ProRes, RAW nếu được).
• Duy trì quy tắc 180° shutter để motion blur tự nhiên; tăng shutter khi cần đóng băng chuyển động nhanh.
• Chú ý white balance: nước xanh/đen hút ánh đỏ. Quay với profile phẳng để điều chỉnh màu khi hậu kỳ.
• Dùng rebreather nếu muốn tiếp cận gần mà giảm tác động; nếu không có, làm việc ở khoảng cách tôn trọng và không gây kích động.
• Không sử dụng mồi để thu hút; quay thật hành vi tự nhiên mới có giá trị khoa học và đạo đức.
• Làm việc với nhà hải dương học và cộng đồng địa phương để đảm bảo an toàn và giá trị khoa học của hình ảnh.

Thiết bị gợi ý cho nhiếp ảnh dưới nước chuyên nghiệp

Ngoài housing và dome port, bạn nên cân nhắc các phụ kiện như follow focus, monitor ngoài có khả năng chống chói, pin dung lượng lớn, bộ lọc màu khi cần và hệ thống sưởi/anti-fog cho port. Đèn LED hoặc strobes có thể hữu ích khi vào sâu nơi ánh sáng yếu, nhưng hãy sử dụng hợp lý để không làm căng thẳng động vật.

Hành động và chính sách: MPA, pháp luật và tiếng nói của công chúng

Gregory kết luận không chỉ bằng lời kêu gọi cảm xúc mà bằng hướng dẫn cụ thể: chúng ta cần nhiều khu bảo tồn biển (Marine Protected Areas — MPA) hơn. MPA giúp phục hồi quần thể, bảo vệ vùng sinh sản và hành lang di cư. Công chúng có thể tác động bằng cách tìm hiểu xem cơ quan quản lý địa phương nào quyết định lập MPA, tham gia ký tên, gửi thư hoặc liên hệ đại diện để yêu cầu mở rộng khu bảo tồn.

Ngoài ra, giảm nhu cầu tiêu thụ vây cá mập, ủng hộ kiểm soát nghề cá và các sáng kiến theo dõi quần thể (tagging, giám sát bằng sonar/ai) là những bước cần thiết. Hình ảnh và phim có phạm vi lan toả cao: một phim hay có thể thay đổi thái độ hàng triệu người, tạo áp lực công khai cho nhà chức trách hành động.

FAQ — Câu hỏi thường gặp về nhiếp ảnh dưới nước và bảo tồn cá mập búa

1. Quay cá mập búa có nguy hiểm không?

Nếu làm việc đúng quy trình với đội chuyên nghiệp, không sử dụng mồi và tôn trọng hành vi động vật thì nguy cơ rất thấp. Cá mập búa hiếm khi tấn công người. Yếu tố nguy hiểm lớn hơn là kỹ năng lặn và quản lý thiết bị — cần huấn luyện rebreather/scuba và an toàn nhóm.

2. Tôi cần thiết bị gì để bắt đầu quay dưới nước?

Bạn cần body chống nước hoặc housing, dome port cho góc rộng, ống kính góc rộng, nguồn sáng nếu cần, bộ pin dự phòng và thiết bị an toàn lặn. Nếu muốn đạt chất lượng phim tài liệu, cân nhắc codec chất lượng cao (ProRes/RAW), monitor ngoài và microphone chống ồn cho phần lồng tiếng sau.

3. Rebreather có cần thiết không?

Không bắt buộc nhưng rất hữu ích khi bạn muốn tiếp cận động vật nhút nhát mà không tạo bong bóng. Rebreather đắt và cần huấn luyện chuyên sâu, nên chỉ dùng khi có đội và hướng dẫn chuyên nghiệp.

4. Làm phim có thực sự giúp bảo tồn?

Có. Hình ảnh thay đổi cảm xúc và nhận thức; khi kết hợp với dữ liệu khoa học và chiến dịch vận động, phim có thể thúc đẩy chính sách như thành lập MPA hoặc cấm buôn bán vây cá mập.

5. Tôi có thể làm gì ngay hôm nay để góp phần?

– Tìm hiểu tình trạng loài ở địa phương và yêu cầu cơ quan quản lý lập/ mở rộng MPA.
– Hạn chế tiêu thụ sản phẩm làm từ cá mập; ủng hộ các tổ chức bảo tồn uy tín.
– Nếu bạn là nhiếp ảnh gia/đạo diễn, làm phim có đạo đức: không dụ hoặc gây stress cho động vật và kết nối với khoa học để hình ảnh có giá trị thực tiễn.

Kết luận và lời kêu gọi hành động

Những thước phim của Bertie Gregory minh hoạ sức mạnh của nhiếp ảnh dưới nước: từ kỹ thuật chuyên nghiệp (dome port, ống kính góc rộng, rebreather) tới nghệ thuật kể chuyện, tất cả có thể tạo ra thay đổi lớn cho bảo tồn cá mập búa. Hình ảnh không chỉ để ngắm — chúng là bằng chứng, là công cụ vận động, và là cầu nối giữa khoa học và chính sách.

Nếu bạn quan tâm đến thiết bị, kỹ thuật quay dưới nước hoặc muốn tham gia các khoá học, hãy tham khảo các bài hướng dẫn, đánh giá sản phẩm và khóa học trên dancamera.vn. Ở đó bạn sẽ tìm thấy cả review ống kính, housing, và mẹo dựng phim dưới nước phù hợp cho cả nhiếp ảnh gia nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp.

Cuối cùng, lời nhắn của Gregory rất rõ ràng: “Cá mập búa thật tuyệt. Đừng sợ chúng — hãy tôn trọng. Nhưng chúng nên sợ con người hơn, vì chúng ta đang hủy hoại chúng. Hãy vận động cho nhiều khu bảo tồn biển hơn.” Nếu mỗi người góp một tiếng nói nhỏ, những thước phim mạnh mẽ có thể chuyển hóa thành hành động lớn — kịp thời trước khi quá muộn.

Muốn bắt đầu học quay dưới nước hoặc tìm thiết bị chất lượng? Ghé dancamera.vn để xem hướng dẫn, review và ưu đãi mới nhất.