Nhiếp ảnh gia kiện Mickalene Thomas vì cáo buộc sao chép hơn một chục bức ảnh

Vụ kiện: Nhiếp ảnh gia kiện nghệ sĩ vì cáo buộc appropriating hơn một chục ảnh

Một vụ kiện liên quan đến bản quyền vừa được đệ trình tại tòa án liên bang Illinois khi nhiếp ảnh gia Barbara Karant cáo buộc nghệ sĩ nổi tiếng Mickalene Thomas đã sử dụng trái phép — không xin phép và không ghi nguồn — hơn một chục bức ảnh trong các tác phẩm trình bày dưới dạng tranh ảnh ghép và sắp đặt (installation).

Ai là các nhân vật liên quan?

Barbara Karant là một nhiếp ảnh gia có tác phẩm được lưu giữ trong bộ sưu tập của những tổ chức lớn như Art Institute of Chicago. Dự án được nêu trong đơn kiện là series 820 Ebony/Jet (2013–2015), gồm 250 bức ảnh chụp nội thất bỏ trống của Johnson Publishing Company (JPC) tại Chicago — công ty từng sở hữu các ấn phẩm nổi tiếng như Ebony và Jet. Mickalene Thomas là một nghệ sĩ đương đại nổi tiếng với tranh sơn dầu, ảnh ghép (photo-based collages) và những tác phẩm sắp đặt thể hiện các chủ đề về danh tính, sắc tộc và cái nhìn về vẻ đẹp phụ nữ da đen.

Những gì Karant cáo buộc?

Theo hồ sơ tòa án được báo chí trích dẫn, Karant cho rằng trong “installation after installation, and in collage after collage,” Thomas đã sao chép nguyên bản nhiều yếu tố có bản quyền từ ảnh chụp của cô. Đơn kiện chỉ ra một số ví dụ cụ thể: một bức chụp trong phòng thay đồ của Ebony Fashion Fair và hai bức khác chụp các bức tường hoa văn bên trong trụ sở JPC — những chi tiết như hình khối hoa văn sặc sỡ, đèn trần, và họa tiết giấy dán tường mà Karant khẳng định đã bị “lấy nguyên” từ ảnh của cô.

Đơn kiện còn nêu tên một tác phẩm của Thomas mang tên Nus Exotiques #10 (2025) — một collage có xuất hiện hình ảnh người phụ nữ da đen khỏa thân bên cạnh một phần khung cửa — và tố cáo rằng phần khung cửa này trùng khớp với một bức ảnh trong series 820 Ebony/Jet của Karant.

Bối cảnh lịch sử: series 820 Ebony/Jet

Series 820 Ebony/Jet là kết quả của những buổi chụp nội thất công ty sau khi tòa nhà trụ sở của Johnson Publishing Company bị bỏ hoang. Karant sử dụng kỹ thuật nhiếp ảnh kiến trúc và nội thất: bố cục tập trung vào đường nét, vật liệu, ánh sáng nhân tạo, và các yếu tố trang trí nội thất đặc trưng của một tòa soạn tạp chí từng rất quyền lực trong văn hóa Mỹ gốc Phi. Những bức ảnh không chụp chân dung nhân vật mà lại nắm bắt tinh thần và thẩm mỹ của một không gian lịch sử — điều mà Karant cho rằng đã tạo nên giá trị nghệ thuật độc đáo cho bộ sưu tập này.

Tác động lên xuất bản và cấp phép

Karant lập luận rằng hành vi bị cáo buộc của Thomas đã làm suy giảm khả năng ký hợp đồng cấp phép, bán ảnh, và sẽ làm ảnh hưởng đến doanh số cuốn sách sắp xuất bản của cô, có tựa đề 820 Ebony/Jet: Visions of the Johnson Publishing Company, an American Icon. Đơn kiện cho rằng việc Thomas sử dụng, trình bày và bán các tác phẩm có yếu tố sao chép sẽ làm giảm giá trị thương mại và khả năng khai thác bản quyền của Karant.

Phân tích pháp lý: quyền tác giả, fair use và các tiền lệ

Vụ kiện này đặt ra những câu hỏi pháp lý về phạm vi bảo hộ quyền tác giả trong nhiếp ảnh và giới hạn sáng tạo của nghệ sĩ khi họ dựa trên nguồn ảnh của người khác. Ở Hoa Kỳ, quyền tác giả (copyright) bảo vệ tác phẩm gốc biểu hiện dưới dạng cố định; ảnh chụp là đối tượng bảo hộ. Hành vi sao chép đáng kể một tác phẩm có bản quyền mà không có giấy phép có thể cấu thành xâm phạm bản quyền, trừ khi người sao chép có thể chứng minh rằng hành động đó thuộc phạm vi sử dụng hợp lý (fair use).

Nguyên tắc fair use là một xét xử cân bằng bốn yếu tố: (1) mục đích và tính chất việc sử dụng (liệu có tính giáo dục, phê bình, chuyển thể mang tính sáng tạo hay mang mục đích thương mại), (2) bản chất tác phẩm có bản quyền, (3) tỉ lệ và tính trọng yếu của phần bị sao chép đối với tác phẩm gốc, và (4) ảnh hưởng của việc sử dụng đối với thị trường tiềm năng của tác phẩm gốc. Trong lịch sử pháp lý, một vụ án nổi tiếng được nhắc đến nhiều lần là Patrick Cariou kiện Richard Prince (về ảnh Rastafarian ở Jamaica). Ban đầu tòa sơ thẩm xác định Prince vi phạm, nhưng tòa phúc thẩm sau đó cho rằng nhiều tác phẩm của Prince là “đủ mang tính chuyển hóa” (transformative) để được hưởng fair use. Quyết định này khiến cộng đồng nhiếp ảnh lo ngại vì nó mở rộng ngưỡng cho phép các nghệ sĩ sử dụng nguồn ảnh có bản quyền mà không xin phép.

Tại sao vụ Karant – Thomas có thể khác?

Mỗi vụ án phụ thuộc vào chi tiết cụ thể: mức độ sao chép hình ảnh, việc thêm thắt hay biến đổi như thế nào, mục đích thương mại của tác phẩm bị kiện, và tác động tới thị trường. Nếu Thomas chỉ tái tạo nguyên vẹn các thành tố nhận dạng từ ảnh của Karant — như hoa văn tường, kết cấu, phối cảnh— mà không chuyển hoá chúng thành một thông điệp mới hoặc mục đích khác biệt rõ rệt, tòa có thể xem đó là sao chép có tính trọng yếu. Ngược lại, nếu Thomas có thể chứng minh các tác phẩm của mình mang tính phê bình, bình luận hay chuyển hoá tạo ra ý nghĩa mới, cô có thể viện dẫn fair use.

Vấn đề đạo đức và quan hệ giữa nhiếp ảnh gia với nghệ sĩ đương đại

Ngoài khía cạnh pháp lý, hệ quả đạo đức và nghề nghiệp rất đáng lưu ý. Nhiếp ảnh gia đầu tư thời gian, công sức và chi phí để tạo ra một series ảnh có tính khảo cứu và thẩm mỹ. Khi một nghệ sĩ nổi tiếng sử dụng những yếu tố đó mà không xin phép, nó có thể khiến cộng đồng nhiếp ảnh cảm thấy công sức sáng tạo không được tôn trọng. Các nhiếp ảnh gia lo ngại điều này làm xói mòn quyền kiểm soát tài sản sáng tạo và nguồn thu từ việc cấp phép hình ảnh.

Mặt khác, một số nghệ sĩ lập luận rằng việc lấy cảm hứng từ hình ảnh có sẵn là phương thức sáng tạo cổ điển trong lịch sử nghệ thuật — từ hội họa, in ấn tới nghệ thuật pop — với điều kiện rằng việc chuyển hoá tạo ra tác phẩm mới có ý nghĩa khác biệt.

Ảnh hưởng lâu dài tới ngành nhiếp ảnh

Nếu tòa án thiên về bảo vệ bản quyền nguyên bản trong trường hợp này, đó sẽ là một tín hiệu tích cực cho những nhiếp ảnh gia muốn bảo vệ nguồn thu và quyền sáng tạo. Nếu ngược lại, phán quyết mở rộng phạm vi fair use cho phép các nghệ sĩ sử dụng phạm vi lớn ảnh có bản quyền, nhiếp ảnh gia có thể phải chấp nhận rủi ro thương mại lớn hơn và tìm kiếm phương thức bảo vệ khác như ký hợp đồng rõ ràng, số hóa và đăng ký bản quyền sớm, hoặc chọn cách bảo mật nguồn tư liệu trước khi công bố.

So sánh với vụ Patrick Cariou vs Richard Prince

Vụ Cariou – Prince từng là tiền lệ được trích dẫn nhiều: Cariou kiện vì Prince dùng gần như nguyên bản nhiều ảnh chụp Rastafarian, nhưng tòa phúc thẩm cho rằng một số tác phẩm là transformative. Tuy nhiên, không phải vụ nào cũng có cùng kết quả; tòa án thường xét kỹ từng tác phẩm đơn lẻ. Vụ Karant – Thomas có thể được xem như một phép thử mới cho giới luật bản quyền nghệ thuật, đặc biệt khi đối tượng là ảnh nội thất, chi tiết trang trí — những yếu tố vốn được xem là phần biểu hiện cụ thể của nhiếp ảnh gia.

Những điều nhiếp ảnh gia nên làm để bảo vệ tác phẩm

Đây là một phần quan trọng cho cộng đồng nhiếp ảnh:

• Đăng ký bản quyền (copyright registration) ngay khi có thể: ở Mỹ, đăng ký trước khi kiện là lợi thế pháp lý và cho phép yêu cầu bồi thường thiệt hại statutorily.
• Ghi chú metadata và watermark hợp lý: lưu trữ file gốc với EXIF/IPTC chứa thông tin tác giả, quyền hạn và điều khoản sử dụng.
• Quản lý cấp phép chuyên nghiệp: làm hợp đồng rõ ràng khi cấp phép ảnh cho báo chí, gallery, hay dùng trong quảng cáo.
• Chủ động theo dõi sử dụng: sử dụng dịch vụ tìm ảnh tương tự (reverse image search) để phát hiện việc sao chép và nhanh chóng yêu cầu gỡ bỏ hay đòi bồi thường.

Bối cảnh truyền thông và phản ứng cộng đồng

Thông tin về vụ kiện đã được đưa rộng rãi trên các tờ báo nghệ thuật và trang chuyên ngành, gây tranh luận trong cộng đồng nghệ sĩ và nhiếp ảnh gia. Một số ý kiến ủng hộ Karant vì tôn trọng quyền tác giả và công sức sáng tạo; một số khác đứng về phía Thomas hoặc giữ quan điểm trung lập, kêu gọi chờ phán quyết tòa án để hiểu rõ các yếu tố pháp lý.

Ý nghĩa đối với viện bảo tàng và gallery

Các gallery và viện bảo tàng khi trưng bày những tác phẩm phức hợp có nguồn gốc nhiều tầng cần thận trọng hơn trong việc xin phép và ghi nhận quyền tác giả nguồn. Việc thiếu minh bạch có thể kéo theo rủi ro pháp lý và làm xấu hình ảnh tổ chức.

Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Karant có thể thắng kiện không?

Không thể chắc chắn cho đến khi tòa xét xử. Kết quả phụ thuộc vào việc tòa đánh giá mức độ sao chép, tính chuyển hóa của các yếu tố được sử dụng, mục đích thương mại, và mức độ ảnh hưởng đến thị trường tác phẩm gốc. Hồ sơ và bằng chứng chi tiết sẽ quyết định phần lớn phán quyết.

2. Nghệ sĩ dùng ảnh để sáng tác có luôn bị coi là vi phạm?

Không phải luôn. Nếu nghệ sĩ biến đổi ảnh ban đầu đủ để tạo ra ý nghĩa mới (transformative use), có thể được coi là fair use. Tuy nhiên, nếu phần bị lấy vẫn là phần quan trọng, dễ nhận diện và có giá trị thương mại của tác phẩm gốc, khả năng bị coi vi phạm là cao.

3. Nhiếp ảnh gia phải làm gì nếu phát hiện tác phẩm của mình bị sử dụng trái phép?

Nên thu thập bằng chứng (ảnh chụp màn hình, catalog, chứng minh quyền sở hữu), liên hệ trực tiếp yêu cầu gỡ bỏ hoặc xin cấp phép, và nếu không có thỏa thuận, cân nhắc nhờ luật sư chuyên lĩnh vực bản quyền để gửi thư ngừng và chấm dứt (cease-and-desist) hoặc tiến hành khởi kiện.

4. Vụ kiện này ảnh hưởng thế nào đến việc cấp phép ảnh trong tương lai?

Nếu Karant thắng, sẽ có tác động răn đe khiến những nghệ sĩ dùng nguồn ảnh cẩn trọng hơn và có thể thúc đẩy việc cấp phép rõ ràng. Nếu Thomas thắng, có thể mở rộng khoảng cho những nghệ sĩ làm collage/photo-based work nhưng đồng thời làm gia tăng bất an cho nhiếp ảnh gia trong việc bảo vệ thị trường cho tác phẩm của họ.

Kết luận và lời khuyên cho cộng đồng nhiếp ảnh

Vụ kiện giữa Barbara Karant và Mickalene Thomas là một minh chứng mới cho những xung đột giữa quyền tác giả truyền thống và thực hành nghệ thuật đương đại vốn hay mượn, biến đổi nguồn tư liệu. Với tư cách là nhiếp ảnh gia hoặc người làm sáng tạo, việc hiểu rõ quyền của mình và chủ động bảo vệ tác phẩm là rất quan trọng. Đăng ký bản quyền, lưu trữ hồ sơ sáng tác, và sử dụng công cụ theo dõi bản quyền là bước thiết thực cần thực hiện.

Nếu bạn quan tâm đến cách bảo vệ tác phẩm nhiếp ảnh, cách làm hồ sơ đăng ký quyền tác giả, hoặc cách xử lý khi phát hiện sử dụng trái phép, hãy tham khảo các tài nguyên chuyên sâu và dịch vụ pháp lý chuyên ngành. Đọc thêm bài phân tích, hướng dẫn bản quyền và cập nhật tin tức nhiếp ảnh tại dancamera.vn — nơi cung cấp thông tin, mẹo kỹ thuật và tư vấn về bản quyền nhiếp ảnh cho cộng đồng người chụp ảnh ở Việt Nam.

Ghi chú hình ảnh: Hình tiêu đề được cấp phép qua Depositphotos (nếu có). Bài viết dựa trên hồ sơ tòa án và bản tin của các trang chuyên ngành nghệ thuật, bao gồm Hyperallergic và Plagiarism Today. vẫn được giữ nguyên theo nguồn bài gốc.