Kanye West bị kiện vì dùng âm thanh từ video nhiếp ảnh gia không xin phép

Kanye West bị kiện vì cáo buộc sử dụng âm thanh từ video của nhiếp ảnh gia mà không xin phép

Công ty ảnh người nổi tiếng Bauer-Griffin vừa đệ đơn kiện Kanye West (nay tự xưng là Ye), rapper French Montana và một số bị đơn khác, cáo buộc họ đã sử dụng một đoạn âm thanh trích từ video của nhiếp ảnh gia thuộc sở hữu của hãng để làm sample mở đầu bài hát Where They At phát hành năm 2024 trên album Mac & Cheese 5 mà không xin phép và không trả phí cấp phép.

Nội dung vụ việc: video paparazzi 2013 được dùng làm sample

Đoạn video gây tranh cãi được quay vào tháng 5/2013 khi Ye tiếp cận một nhiếp ảnh gia ngoài một nhà hàng ở Los Angeles. Lúc đó Ye đi cùng vợ cũ Kim Kardashian đang mang thai. Trong video, Ye được nghe la lên ‘don’t take no photos’ và nói với các paparazzi ‘stop it man!’. Bauer-Griffin khẳng định họ là chủ sở hữu bản ghi âm (sound recording) của video đó và video gốc trước đây đã được công bố kèm watermark ghi nhận quyền tác giả của hãng.

Theo đơn kiện, các bị đơn đã lấy đoạn âm thanh này và đặt ở phần mở đầu của bài hát Where They At mà không xin cấp phép master use license hay bất kỳ giấy phép nào liên quan đến việc sử dụng bản ghi âm. Hãng mô tả hành vi này là ‘rõ ràng và có chủ ý xâm phạm bản quyền’.

Tại sao Bauer-Griffin cho rằng đây là xâm phạm bản quyền?

• Âm thanh trong video là bản ghi âm được bảo hộ theo luật bản quyền Hoa Kỳ; quyền đối với bản ghi âm thuộc chủ sở hữu video (agency).
• Việc trích xuất và lồng vào một sản phẩm âm nhạc thương mại trên nền tảng streaming là hành vi sao chép và phân phối tác phẩm được bảo hộ.
• Theo đơn kiện, các bên bị cáo biết cần phải xin phép khi lấy sample nhưng vẫn sử dụng mà không có giấy phép.

Về mặt pháp lý: sampling, bản ghi âm và cấp phép

Trong ngành âm nhạc, việc ‘sample’ (lấy mẫu âm thanh) đòi hỏi phải xin cấp phép hai loại quyền chính nếu đó là đoạn nhạc: quyền sở hữu bản ghi âm (master use license) và quyền tác giả của phần nhạc/giai điệu (publishing license). Ở trường hợp này, audio lấy từ video paparazzi là một bản ghi âm phi âm nhạc chứa tiếng nói/âm thanh thực tế, nhưng vẫn được bảo hộ theo luật bản quyền như một ‘sound recording’.

Nói ngắn gọn:

• Nếu sử dụng bất kỳ phần nào của bản ghi âm do người khác sở hữu thì cần master use license từ chủ sở hữu bản ghi âm.
• Ngoài ra, nếu phần sample bao gồm nội dung sáng tác (ví dụ đoạn nhạc), còn cần clearance từ chủ sở hữu quyền tác giả.
• Chỉ vì video từng được đăng với watermark, hoặc vì nội dung được coi là ‘đáng chú ý’ về mặt báo chí, không có nghĩa là có quyền dùng làm sample cho mục đích thương mại.

Phòng vệ tiềm năng: fair use có đủ để miễn trách?

Bị đơn có thể viện dẫn ‘fair use’ (sử dụng hợp lý) như một phòng vệ, nhưng trong thực tiễn các vụ án liên quan đến sampling phổ biến tại Mỹ thì việc sao chép cho mục đích thương mại và phân phối rộng rãi trên các nền tảng streaming thường khó được chấp nhận là fair use. Các yếu tố để đánh giá fair use gồm mục đích và tính chất sử dụng, bản chất tác phẩm gốc, tỷ lệ trích đoạn so với tác phẩm gốc, và ảnh hưởng lên thị trường tiềm năng của tác phẩm gốc — trong trường hợp này, việc đặt đoạn audio mở đầu bài hát có thể được coi là sử dụng nhằm mục đích thương mại và có khả năng ảnh hưởng tới quyền khai thác độc quyền của chủ sở hữu bản ghi âm.

Trước đây, những án lệ như Grand Upright Music v. Warner và Bridgeport Music v. Dimension Films đã nghiêng về phía quyền của chủ sở hữu khi sample chưa được cấp phép, với thông điệp phổ biến trong giới sản xuất nhạc là ‘get a license or do not sample’ (xin giấy phép hoặc đừng sample).

Ý nghĩa cho nhiếp ảnh gia và agencies: bảo vệ bản ghi âm và video

Vụ kiện này là lời nhắc nhở mạnh mẽ cho các nhiếp ảnh gia, agencies và những người sản xuất nội dung rằng audio đi kèm video (thậm chí là tiếng người nói với paparazzi) được bảo hộ theo luật. Một số biện pháp bảo vệ quan trọng:

• Ghi watermark và credit không thay thế yêu cầu cấp phép; watermark giúp nhận diện nguồn nhưng không cung cấp quyền sử dụng.
• Đăng ký bản quyền cho video và cho bản ghi âm (nếu có thể) giúp tăng khả năng đòi bồi thường với thiệt hại pháp lý và quyền lợi khác.
• Lưu giữ metadata, bản sao gốc, chứng cứ ngày tháng và thông tin về người tạo để dùng trong trường hợp tranh chấp.
• Sẵn sàng cấp phép rõ ràng nếu có nhu cầu thương mại từ bên thứ ba; soạn mẫu hợp đồng license cho việc sử dụng audio/video.

Biện pháp kỹ thuật để bảo vệ nội dung

• Sử dụng watermark rõ ràng trên video, cả về ảnh lẫn metadata.
• Mã hóa imprint hoặc dấu vết số (digital fingerprint) để dễ dàng phát hiện việc sử dụng trái phép trên nền tảng streaming.
• Đăng ký tác phẩm với hệ thống nhận dạng nội dung của các nền tảng (Content ID tương tự cho video) nếu nền tảng cho phép.

Khả năng bồi thường và hậu quả pháp lý

Nếu tòa xác định có xâm phạm bản quyền, Bauer-Griffin có thể yêu cầu các loại biện pháp sau:

• Đơn xin lệnh cấm (injunction) yêu cầu ngừng phân phối bản ghi âm có chứa sample vi phạm.
• Bồi thường thiệt hại về tài chính: có thể là thiệt hại thực tế, lợi nhuận người vi phạm thu được do hành vi xâm phạm, hoặc án phí theo luật bản quyền (statutory damages) tùy tình huống.
• Yêu cầu tiêu hủy bản sao vi phạm hoặc tháo gỡ nội dung trên các nền tảng streaming.

Theo đơn kiện, bản ghi âm đã được phân phối rộng rãi qua các nền tảng streaming, điều này có thể làm tăng mức thiệt hại do số lượng bản sao và doanh thu liên quan.

Bối cảnh: Ye và các tranh chấp với nhiếp ảnh gia

Ye không xa lạ với các vụ kiện liên quan đến nhiếp ảnh và sử dụng hình ảnh/ảnh chụp. Trước đó có cáo buộc từ một nhiếp ảnh gia của Magnum rằng Ye sử dụng một tấm ảnh của họ (liên quan đến hình ảnh KKK) làm bìa album mà không xin phép. Một nhiếp ảnh gia khác từng kiện Ye vì cho rằng anh ta đã không trả 110.000 USD cho một buổi chụp ảnh, dẫn tới hậu quả tài chính nghiêm trọng cho người chụp.

Những tranh chấp này đặt ra câu hỏi về thái độ của nghệ sĩ/người nổi tiếng khi sử dụng tác phẩm của người khác — đặc biệt trong thời đại số khi các đoạn âm thanh và video có thể dễ dàng trích xuất và tái sử dụng.

Phân tích rủi ro cho nghệ sĩ và nhà sản xuất âm nhạc

Đối với nghệ sĩ, producer và label, việc sử dụng sample mà không có clearance có thể dẫn tới:

• Rủi ro pháp lý cao, chi phí pháp lý và bồi thường có thể vượt quá lợi ích thương mại ban đầu.
• Nguy cơ phải rút bài, thay đổi bản phát hành và gánh tổn thất về doanh thu và danh tiếng.
• Trong trường hợp sample liên quan đến người nổi tiếng đang trong tranh chấp, còn có nguy cơ kiện tụng bổ sung liên quan đến quyền hình ảnh hoặc quyền riêng tư.

Kết luận sơ bộ

Vụ kiện của Bauer-Griffin chống lại Ye và French Montana là trường hợp điển hình về xung đột giữa nội dung báo chí (video paparazzi) và quyền sở hữu trí tuệ khi nội dung đó được tái sử dụng vào lĩnh vực giải trí thương mại. Kết quả vụ việc sẽ tùy thuộc vào lập luận pháp lý của các bên, bằng chứng về việc cấp phép hay nhận thức về quyền, và liệu tòa có chấp nhận các phòng vệ như fair use hay không.

Gợi ý cho nhiếp ảnh gia, agencies và nhà làm nhạc

• Nhiếp ảnh gia/agency: luôn đăng ký bản quyền cho video và bản ghi âm, lưu giữ bằng chứng quyền sở hữu, và chuẩn bị mẫu hợp đồng cấp phép rõ ràng.
• Nhà sản xuất/nghệ sĩ: trước khi dùng bất kỳ đoạn audio/video từ nguồn bên ngoài, hãy xin phép chủ sở hữu bản ghi âm và, nếu cần, cả chủ sở hữu quyền tác giả. Đừng dựa vào watermark hay sự phổ biến của nội dung như một ‘giấy phép’ tự nhiên.
• Người dùng nền tảng: nếu phát hiện nội dung của bạn bị dùng trái phép, hãy thu thập bằng chứng và cân nhắc gửi thông báo DMCA hoặc tìm tư vấn pháp lý chuyên về bản quyền.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Vì sao âm thanh trong video lại được bảo vệ bản quyền?

Bản ghi âm (sound recording) là một dạng tác phẩm được bảo hộ theo luật bản quyền; bất kỳ ghi âm tiếng nói, âm thanh thực tế hay âm nhạc nào được ghi lại và cố định đều có thể được bảo hộ. Việc ai là chủ sở hữu phụ thuộc vào người tạo ra, hợp đồng lao động hay hợp đồng ủy quyền giữa nhiếp ảnh gia và agency.

2. Nếu video đã được đăng trên mạng có watermark thì có nghĩa là mọi người có thể dùng?

Không. Watermark chỉ là dấu nhận diện nguồn, không thay thế giấy phép. Việc tái sử dụng cho mục đích thương mại vẫn cần được chủ sở hữu cấp phép.

3. Nghệ sĩ có thể viện dẫn fair use khi sample một đoạn audio báo chí không?

Có thể viện dẫn, nhưng khả năng thành công thấp nếu việc sử dụng mang tính thương mại, phân phối rộng rãi và ảnh hưởng tới thị trường tác phẩm gốc. Tòa án đánh giá trên 4 yếu tố fair use và trường hợp này có nhiều yếu tố bất lợi cho người dùng.

4. Photographers nên làm gì để bảo vệ audio/video của họ?

Đăng ký bản quyền, giữ nguyên file gốc, chèn watermark, lưu metadata, sử dụng dịch vụ nhận dạng nội dung và chuẩn bị hợp đồng cấp phép là các bước cơ bản nhưng hiệu quả.

5. Nếu tôi phát hiện nội dung của mình bị dùng ở nền tảng streaming, tôi nên làm gì?

Thu thập bằng chứng, xác định chủ sở hữu phát hành bản nhạc, gửi yêu cầu gỡ nội dung theo chính sách DMCA của nền tảng nếu phù hợp, và/hoặc tìm tư vấn luật sư chuyên về bản quyền để cân nhắc kiện tụng.

Vụ kiện giữa Bauer-Griffin và Ye/French Montana là một lời nhắc rằng trong thời đại số, ranh giới giữa nội dung báo chí và sản phẩm giải trí dễ bị xóa mờ nếu không có quy trình cấp phép chặt chẽ. Cả nhiếp ảnh gia và nghệ sĩ đều cần hiểu rõ quyền sở hữu, quy trình cấp phép và rủi ro pháp lý liên quan đến việc tái sử dụng âm thanh và video.

Muốn cập nhật diễn biến vụ kiện và đọc thêm các bài phân tích chuyên sâu về bản quyền trong nhiếp ảnh, cách bảo vệ video/âm thanh và mẫu hợp đồng cấp phép cho nhiếp ảnh gia, truy cập ngay dancamera.vn — nguồn tin, hướng dẫn và công cụ hữu ích cho cộng đồng nhiếp ảnh Việt Nam.

Image credits Header photo via Wikimedia Commons.