Cuộc ‘Trò chuyện’ nghệ thuật giữa nhiếp ảnh và nghệ nhân thêu kesi ở Tô Châu

Cuộc ‘trò chuyện’ nghệ thuật giữa nhiếp ảnh và nghệ nhân thêu kesi

Từ góc nhìn của người làm ảnh, có những dự án không đơn thuần chụp lại một chủ thể mà cố gắng bắt chước nhịp điệu, cấu trúc và thời gian của chính tác phẩm ấy. Dự án ghi lại nghệ thuật thêu kesi ở Tô Châu (Suzhou) là một ví dụ như vậy: một cuộc đối thoại giữa ánh sáng, ống kính và đôi bàn tay nhẫn nại của nghệ nhân.

Kesi là gì — bối cảnh lịch sử và kỹ thuật

Kesi (cách đọc tiếng Anh gần nhất là kooh-su) là một thuật ngữ Trung Hoa chỉ loại thảm/mành lụa dệt tinh xảo, thường sử dụng kỹ thuật ‘cut silk’ hoặc ‘sese’ trong một số tài liệu phương Tây. Nghệ thuật này đạt đỉnh cao vào thế kỷ XII, đóng vai trò quan trọng trong nghệ thuật cung đình và tôn giáo, dùng để trang trí cung điện, áo lễ, và các bức tranh treo tường.

Về kỹ thuật, kesi dựa trên cấu trúc dọc-ngang (warp and weft) của dệt truyền thống, nhưng người thợ điều khiển màu sắc từng điểm một bằng cách chèn sợi màu xen kẽ để tạo họa tiết tương tự như ‘tô màu bằng sợi’. Độ chính xác về điểm thắt và mật độ sợi ảnh hưởng trực tiếp đến chi tiết, độ mịn và hiệu ứng ánh sáng trên bề mặt lụa.

Ngày nay ở Trung Quốc chỉ còn một vài người được công nhận là lưu giữ truyền thống kesi theo đúng tiêu chuẩn di sản phi vật thể. Nghệ nhân Jingwei, người được giới thiệu trong dự án này, là một trong số đó — một người trẻ trong dòng truyền thống lâu đời, dành hàng tuần, thậm chí hàng tháng, để xây dựng từng đoạn họa tiết bằng đôi tay và kim.

Nghệ nhân Jingwei: thời gian được dệt vào từng sợi

Jingwei không chỉ là một công nhân thủ công; anh là người canh giữ nhịp điệu của thời gian trong công việc. Mỗi phần tác phẩm của anh được hoàn thiện qua các bước lặp đi lặp lại, một bản nhạc chậm rãi của sợi, màu và lực kéo. Đối với những ai từng quan sát kỹ, sẽ nhận ra sự khác biệt giữa một tác phẩm ‘được may’ nhanh chóng và một tác phẩm ‘được dệt’ với kinh nghiệm: kesi yêu cầu sự kiềm chế, chính xác và một giác quan thẩm mỹ hàm chứa kỷ luật.

Những mô-típ truyền thống (đám mây, rồng, hoa cỏ, cầu vồng màu sắc) không phải là ngẫu nhiên; chúng là hệ ký hiệu văn hóa, truyền tải cả lịch sử, tín ngưỡng và trình độ kỹ thuật của người thợ. Trong bối cảnh nghệ thuật hiện đại, đó cũng là một thử thách để làm sao ánh sáng và vật liệu được tái hiện công bằng trong một bức ảnh.

Leica + Lexar + Jing Huang: một bộ ba sáng tạo

Lexar (một công ty giải pháp lưu trữ có trụ sở tại Thâm Quyến) và Leica đã hợp tác để tài trợ cho một dự án nhằm ghi lại quy trình làm việc của nghệ nhân. Họ thuê nhiếp ảnh gia Jing Huang — một tác giả có ngôn ngữ hình ảnh đặc trưng — để ‘nghe’ và ‘trả lời’ bằng ảnh. Không phải bằng lời mà bằng bố cục, ánh sáng, không gian âm và chọn khoảnh khắc.

Huang là một nhiếp ảnh gia đoạt giải, người thường tìm kiếm khoảng trống âm (negative space), rìa của vật thể hơn là bản thân vật thể. Ông làm việc nhiều với định dạng nhỏ và phim máy ảnh 35mm trên một chiếc Leica SLR cổ — một lựa chọn có vẻ nghịch lý khi nói đến ghi lại một thủ công mịn như kesi, nhưng lại hoàn toàn phù hợp về mặt tinh thần: phim, hạt (grain), và giới hạn khung hình buộc ông phải suy nghĩ về từng khung hình như một câu trả lời có chủ ý.

Ánh sáng, bố cục và ‘quên thời gian’ theo Jing Huang

“Đối với tôi, nhiếp ảnh không chỉ là ghi lại thời gian,” Huang nói. “Thỉnh thoảng nó là cách để quên thời gian. Điều còn lại trong một hình ảnh không chỉ là khi nào hay ở đâu nó được chụp, mà là liệu nó có mang một vẻ đẹp còn cảm nhận được vượt ra ngoài khoảnh khắc ấy hay không.”

Quan điểm này dẫn đến cách tiếp cận: thay vì chụp toàn bộ tác phẩm với mục tiêu ‘khoe’ độ sắc nét, Huang đi tìm những mép của chuyển động, những khoảng trống âm giữa sợi chỉ, bóng đổ của ngón tay trên lụa — tức là những chỉ dấu nhỏ cho thấy quy trình. Kỹ thuật sử dụng sâu trường ảnh (depth of field), khẩu độ (aperture) mở/hẹp, và khoảng cách lấy nét (focal distance) được cân nhắc để tạo ra những lớp – từ trước ra sau – tương ứng với lớp lang trong tấm kesi.

Vì sao chọn phim 35mm và máy Leica SLR?

• Phim 35mm có chất hạt tự nhiên (film grain) tạo độ ấm và độ chân thực mà nhiều nhà nhiếp ảnh tin rằng truyền tải cảm xúc tốt hơn cảm biến số.
• Máy Leica SLR truyền thống có hệ ống kính chất lượng cao, độ tương phản, và rendering màu sắc khác biệt — phù hợp để ghi lại các tông màu lụa và độ chuyển màu tinh tế của sợi chỉ.
• Giới hạn khung hình khiến quá trình chụp trở nên chọn lọc: mỗi cú bấm nút phải có chủ ý, tương tự như mỗi mũi kim của nghệ nhân phải có chủ ý.

Ý kiến từ bảo tàng và người tổ chức triển lãm

“Điều làm dự án này có ý nghĩa là cuộc đối thoại giữa mắt của nhiếp ảnh gia và đôi tay của nghệ nhân,” Linda Warmerdam — giám đốc và cố vấn của Leica Gallery Amsterdam — nhận xét khi bộ ảnh vừa kết thúc triển lãm tại đó. Bà nhấn mạnh rằng qua nhiếp ảnh, khán giả tiếp cận kesi không chỉ như một vật thể di sản mà như một quy trình sống, có nhịp điệu là thời gian, kiên nhẫn và sự hiện diện của con người.

Ảnh hưởng của tranh mực Trung Hoa và bố cục nhỏ

Huang thú nhận ông chịu ảnh hưởng từ tranh mực Trung Hoa (ink painting) — phong cách coi trọng sự tiết chế, trống trải và đường nét tinh tế. Những yếu tố này dễ dàng tương thích với cảm quan của kesi, vốn bản thân là sản phẩm của kỷ luật: không phải cử chỉ tự do mà là hành động có giới hạn trong hệ lưới sợi dọc-ngang.

Vì vậy, các bức ảnh của Huang thường tìm kiếm sự ‘tĩnh’, cân bằng giữa các vùng chi tiết và vùng trống, dùng màu sắc và độ tương phản để hướng dẫn mắt người xem dọc theo ‘dòng chảy’ của tác phẩm dệt. Thay vì cố gắng thể hiện toàn bộ tấm thảm, ông tập trung vào những đoạn giao nhau, mép vải, bóng của ngón tay — những chi tiết đóng vai trò như dấu chấm cho câu chuyện lớn hơn.

“Điều khiến tôi xúc động nhất ở kesi là sự tiết chế,” Jingwei nói. “Nó không phải cử chỉ tự do. Nó được tạo ra trong trật tự của warp và weft, được xây dựng chậm rãi bằng thời gian, sự kiên nhẫn và kinh nghiệm của bàn tay.”

Kỷ thuật nhiếp ảnh: ánh sáng, màu sắc và chuyển tải chất liệu

Để ghi lại chất liệu lụa và hiệu ứng ánh sáng lướt qua bề mặt kesi, Huang sử dụng ánh sáng khuếch tán mềm, thường là ánh sáng cửa sổ hoặc softbox có hướng chéo để làm nổi kết cấu sợi. Về màu sắc, phim 35mm và cân bằng trắng thủ công cho phép ông điều chỉnh tông màu ấm/lạnh phù hợp với màu sợi thực tế. Kỹ thuật lấy nét chọn lọc (selective focus) và sử dụng DOF nông giúp tách chi tiết khỏi nền, tạo ra lớp không gian như trên tác phẩm dệt — đây là cách để ‘dịch’ chiều sâu dệt sang mặt phẳng ảnh.

Lexar — lưu trữ ký ức của quy trình sáng tạo

Dù dự án thiên về analog, Lexar (theo bài báo của PetaPixel) xem việc hỗ trợ triển lãm là một phần mở rộng tự nhiên của công ty: họ lưu trữ sáng tạo. Grace Su, tổng giám đốc Lexar EU, nói rằng kesi xây dựng một hình ảnh theo thời gian, trong khi nhiếp ảnh thường bắt khoảnh khắc trong tích tắc. Nhưng cả hai đều phụ thuộc vào quyết định của người sáng tạo về điều gì đáng được thấy và cách nó nên được ghi nhớ.

Thực tế: dù Huang chụp trên phim, hậu kỳ, số hóa negative, lưu trữ file scan, và phân phối ảnh cho triển lãm đều cần bộ nhớ số tin cậy — ở đây Lexar đóng vai trò ấy. Điều này nhấn mạnh mối liên hệ giữa truyền thống thủ công và công nghệ hiện đại trong việc bảo tồn và truyền tải di sản.

Ý nghĩa bảo tồn và triển vọng

Dự án không chỉ ghi lại một nghệ nhân hay một kỹ thuật; nó mở ra bàn về cách chúng ta nhìn nhận nghề thủ công trong thời đại số. Nhiều kỹ thuật truyền thống như kesi đối mặt nguy cơ biến mất do thiếu người kế nghiệp và áp lực công nghiệp hóa. Việc đưa nhiếp ảnh nghệ thuật vào là một cách làm cho di sản trở nên ‘có thể chia sẻ’, giúp khán giả hiện đại hiểu và trân trọng quy trình hơn là chỉ chiêm ngưỡng sản phẩm cuối cùng.

Đồng thời, cách làm này cũng đặt câu hỏi về mối quan hệ giữa bản gốc và bản ghi: liệu một bức ảnh có thể thay thế trải nghiệm trực tiếp trước một tấm kesi? Câu trả lời thường là không — nhưng ảnh có thể là cầu nối, truyền cảm hứng và ghi nhận chi tiết mà cái nhìn nhanh chóng thường bỏ lỡ.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Kesi khác gì so với thảm dệt thông thường?

Kesi là một dạng tapestry dệt mịn, thường dùng sợi lụa sắc màu để tạo họa tiết chi tiết, khác với thảm knotted (buộc nút) hay các loại dệt thô. Kesi tập trung vào độ chính xác điểm ảnh bằng sợi, dẫn đến bề mặt phẳng, mịn và chi tiết cao.

2. Tại sao nhiếp ảnh gia lại chọn máy film thay vì máy ảnh số?

Máy film tạo ra chất cảm riêng (grain, tương phản, bảng màu) mà nhiếp ảnh gia muốn tận dụng để phản chiếu cảm giác tay nghề cổ điển của kesi. Hơn nữa, giới hạn khung hình của phim buộc người chụp thực hiện lựa chọn có chủ ý, phù hợp với tinh thần chậm và suy tư của dự án.

3. Dự án này có giúp gì cho việc bảo tồn kesi không?

Có — bằng cách tạo ra tư liệu hình ảnh chất lượng cao, giới thiệu quy trình tới công chúng, thu hút sự quan tâm của nhà sưu tầm, học giả và nhà bảo tồn, dự án góp phần nâng cao nhận thức và có thể hỗ trợ các sáng kiến đào tạo truyền nghề.

4. Tôi có thể xem triển lãm ở đâu?

Bộ ảnh từng được trưng bày tại Leica Gallery Amsterdam. Các thông tin cập nhật về triển lãm, bản in, và phát hành số thường được đăng trên website của Leica Gallery và đối tác truyền thông. Để biết nguồn mua dụng cụ, phụ kiện và thông tin nhiếp ảnh chuyên sâu ở Việt Nam, bạn có thể truy cập dancamera.vn.

Kết luận — Khi nhiếp ảnh và thủ công cùng ‘lắng nghe’

Dự án này cho thấy nhiếp ảnh có thể làm hơn là ‘ghi lại’: nó có thể tham gia vào cuộc đối thoại với nghề thủ công, học cách chậm lại, trân trọng quy trình và chuyển tải trải nghiệm ấy tới khán giả hiện đại. Bằng việc sử dụng phương tiện analog, Huang không chỉ tôn trọng truyền thống kesi mà còn đặt chính tác phẩm nhiếp ảnh vào cùng một dòng thời gian: chậm, có chủ ý và giàu nội dung.

Muốn tìm hiểu thêm về cách chụp ảnh sản phẩm thủ công, lựa chọn ống kính, hay mua máy Leica và phụ kiện phù hợp cho dự án nghệ thuật của bạn? Hãy ghé thăm dancamera.vn — nơi cung cấp kiến thức, đánh giá thiết bị và phụ kiện lưu trữ phù hợp cho nhiếp ảnh nghệ thuật.

Tham khảo thêm: tài liệu về kesi, bài phỏng vấn với Jing Huang và thông cáo báo chí hợp tác giữa Leica và Lexar giúp làm sáng tỏ cách một dự án nhiếp ảnh có thể góp phần vào bảo tồn di sản.

— Hết —