Phán quyết tòa án: Bức ảnh Kodacolor tranh cãi về đoàn xe cuối cùng của JFK thuộc về bảo tàng

Phán quyết: bức ảnh Kodacolor tranh cãi về đoàn xe cuối cùng của JFK thuộc về The Sixth Floor Museum

Vụ ám sát Tổng thống John F. Kennedy (JFK) năm 1963 vẫn tiếp tục sinh ra những tranh luận không chỉ về nguyên nhân và thủ phạm, mà còn về quyền sở hữu những bức ảnh, cuộn phim lưu giữ khoảnh khắc lịch sử đó. Một trong những tranh chấp mới nhất vừa được giải quyết tại tòa án bản quyền Mỹ khi Hội đồng Khiếu nại Bản quyền (Copyright Claims Board – CCB) ra phán quyết đứng về phía The Sixth Floor Museum at Dealey Plaza (SFMDP) — bảo tàng chính thức về JFK tại Dallas.

Ảnh tranh chấp, được gọi đơn giản là Motorcade Portrait, cho thấy Tổng thống Kennedy ngồi trên chiếc Lincoln Continental mui trần cùng phu nhân Jacqueline chỉ vài khoảnh khắc trước khi xảy ra vụ ám sát ở Dallas. Trong ảnh còn có Thống đốc Texas John Connally cùng vợ và hai nhân viên mật vụ William Greer (người lái xe) và Roy Kellerman.

Chi tiết ảnh: phim, định dạng và loạt ảnh

Theo bảo tàng, tấm ảnh này được chụp trên phim màu 35mm Kodacolor — một dòng phim màu do Kodak phát hành. (Lưu ý kỹ thuật: Kodacolor thường được biết đến là phim màu dạng âm bản; Kodachrome là tên phim slide nổi tiếng khác của Kodak. Các nguồn lịch sử đôi khi nhầm lẫn hai tên này khi mô tả các slide 35mm.) Ảnh là một trong năm khung liên tiếp trong cùng một loạt do tác giả chụp, nên giá trị khảo cổ nhiếp ảnh và tính liên tục thời gian rất quan trọng để chứng minh nguồn gốc.

Tranh chấp quyền sở hữu: cáo buộc và lập luận của hai bên

Nguyên đơn là nhà sưu tập tư nhân Cade Campbell, người đệ đơn lên CCB vào tháng 9/2024. Campbell khẳng định bức ảnh do Jack Jordan chụp tại sân bay Dallas Love Field — nơi Tổng thống và phu nhân đáp xuống sáng hôm xảy ra vụ ám sát — và sau khi Jack Jordan mất, bức ảnh chuyển giao sang con trai Ron Jordan và sau đó được bán cho Campbell. Campbell còn đã đăng ký bản quyền cho tấm ảnh tại Văn phòng Bản quyền Mỹ năm 2014.

Ngược lại, SFMDP lập luận bức ảnh là tác phẩm của Jack Titus, chụp khi đoàn xe chạy trên một con đường địa phương, và bức ảnh là khung thứ tư trong chuỗi năm khung do Titus thực hiện. Các ảnh này sau đó rơi vào tay vợ của Titus và được bà hiến tặng cho bảo tàng. Từ đó, SFMDP trưng bày loạt ảnh này công khai từ năm 2012.

Phiên xử còn có lời chứng của Reverend Richard Tullius — một nhiếp ảnh gia đồng nghiệp với Titus vào ngày xảy ra vụ ám sát — người cũng từng sở hữu bản sao của loạt năm khung. Ban hội thẩm xem lời khai này là bằng chứng ủng hộ khẳng định của bảo tàng về tính liên tục của bộ ảnh.

Bằng chứng được trình ra và lý do tòa ủng hộ bảo tàng

Một số yếu tố then chốt được tòa cân nhắc gồm:

• Chuỗi sở hữu (chain of custody): bảo tàng có hồ sơ cho thấy loạt ảnh do Titus chụp, chuyển giao cho gia đình rồi được hiến tặng.
• Lời khai nhân chứng: Tullius xác nhận ông đã chụp cùng sự kiện và có bản sao tương tự, khớp chuỗi thời gian và góc ảnh.
• Bằng chứng kỹ thuật và vật lý: loại phim, dạng gắn khung slide, dấu hiệu xử lý phim/hãng xử lý (nếu có), và những đặc trưng vật lý khác giúp xác định nguồn gốc ảnh — những điều này thường quan trọng trong xác minh ảnh phim 35mm.

Trong khi đó, các chứng cứ của Campbell — gồm đăng ký bản quyền năm 2014 và một bản tuyên thệ (affidavit) vốn được cho là do Ron Jordan ký — bị tòa đánh giá là thiếu sức thuyết phục. Campbell còn tuyên bố có văn bản của Ron Jordan khẳng định cha ông (Jack Jordan) từng chạm tay Tổng thống trước khi chụp, nhưng tòa cho rằng lời khai này không đủ mạnh để lật đổ các bằng chứng vật chất và lời chứng của những người có liên quan trực tiếp với Titus.

Khía cạnh pháp lý: bản quyền ảnh trong luật Mỹ

Ở Hoa Kỳ, tác giả bức ảnh mặc nhiên là người chụp ảnh (photographer) nếu không có thỏa thuận khác. Quyền tác giả có thể chuyển giao qua hợp đồng, di chúc hoặc bằng tặng. Khi xảy ra tranh chấp, tòa sẽ xem xét ai là tác giả thực sự và liệu quyền đã được chuyển giao hợp lệ hay chưa.

Đăng ký bản quyền (copyright registration) không tạo ra quyền tác giả nhưng cung cấp bằng chứng pháp lý mạnh mẽ khi kiện tụng. Tuy nhiên, nếu nguyên đơn không thể chứng minh chuỗi sở hữu hợp lệ hoặc nguồn gốc tác phẩm, việc đăng ký ngoài ra không đủ để bảo đảm thắng kiện.

Điểm quan trọng khi xác minh ảnh lịch sử

• Chuỗi sở hữu (provenance): hóa đơn, thư tặng, hợp đồng mua bán, nhật ký chuyển giao, tờ khai hải quan nếu có.
• Thông tin vật lý trên phim/slide: ký hiệu cạnh phim (edge code), dấu của phòng lab, vết cắt, loại khung slide, chữ viết tay trên mount — những dấu hiệu này giúp xác định niên đại và nguồn gốc.
• So sánh ảnh gốc: các khung kề nhau trong một chuỗi ảnh giúp xác minh thời điểm và góc chụp so với những ảnh đã được xác thực trước đó.
• Kỹ thuật giám định: phân tích hóa học phim, phân tích sợi vải/giấy, so sánh mẫu hạt bạc trong ảnh âm bản (đối với ảnh film), hay phân tích metadata khi ảnh đã được scan.

Tính chuyên môn nhiếp ảnh liên quan đến tranh chấp

Với các bức ảnh chụp bằng film 35mm, các chuyên gia nhiếp ảnh thường kiểm tra các yếu tố sau để xác thực:

• Loại phim và mã cạnh phim (edge codes) giúp xác định năm sản xuất của phim.
• Dấu của phòng xử lý phim (laboratory stamps) in trên cạnh của slide hoặc trên hộp phim.
• Kiểu gắn mount (mount type) của slide — nhiều phòng lab dùng các kiểu mount đặc thù vào những thập niên khác nhau.
• Chuỗi ảnh liên tiếp (sequence): vị trí khung trong chuỗi giúp xác định xem bức ảnh có là một phần của bộ chụp liên tiếp hay là bản sao độc lập.

Những yếu tố này đóng vai trò như dữ liệu kỹ thuật bên cạnh lời khai nhân chứng, và thường là điểm mấu chốt trong các vụ kiện tranh chấp ảnh lịch sử.

Ý nghĩa của phán quyết với di sản lịch sử và người sưu tập

Phán quyết này có hai hệ quả rõ rệt. Với bảo tàng, nó củng cố quyền sở hữu và khả năng trưng bày, số hóa, phục chế và cấp phép sử dụng bức ảnh cho mục đích nghiên cứu, trưng bày và xuất bản. Với cộng đồng những nhà sưu tập ảnh lịch sử, phán quyết là lời nhắc về tầm quan trọng của việc lưu giữ bằng chứng chuỗi sở hữu rõ ràng và tài liệu hóa provenance một cách nghiêm túc khi mua bán ảnh, đặc biệt là ảnh film hoặc slide có giá trị lịch sử lớn.

Vấn đề đạo đức và quyền công chúng

Các bức ảnh ghi lại khoảnh khắc quan trọng của lịch sử thường chịu sức ép giữa quyền sở hữu tư nhân và lợi ích công chúng. Bảo tàng lập luận rằng lưu giữ và trưng bày những hình ảnh như vậy phục vụ nghiên cứu lịch sử và lợi ích cộng đồng, trong khi nhà sưu tập cá nhân có quyền sở hữu tài sản họ mua — miễn là chứng cứ pháp lý rõ ràng. Phán quyết của CCB nghiêng về phía bằng chứng vật lý và lời khai trực tiếp hơn là các chứng từ sau này thiếu cơ sở.

Những câu hỏi thường gặp (FAQ)

Bây giờ ai là chủ sở hữu bức ảnh?

Theo phán quyết của CCB, quyền sở hữu bản gốc và quyền liên quan thuộc về The Sixth Floor Museum, dựa trên chuỗi sở hữu mà bảo tàng trình bày và lời khai bổ trợ từ các nhân chứng.

Campbell có thể kháng cáo không?

Quy trình trước mắt là CCB đã ra phán quyết; tùy theo quy định của CCB và luật pháp liên quan, nguyên đơn có thể tìm quyền cứu xét khác (ví dụ một tòa án liên bang) nhưng phải tuân theo thời hiệu và thủ tục khởi kiện. Thông thường, phán quyết tại CCB là cơ quan chuyên xử tranh chấp bản quyền thay cho tòa án liên bang, nhưng quyền kháng cáo có hạn chế.

Phán quyết có ảnh hưởng tới việc sao chép, in ấn hay xuất bản ảnh không?

Vì bảo tàng được công nhận là chủ sở hữu hợp pháp, họ có quyền quyết định việc sao chép, cấp phép sử dụng, in ấn và trưng bày bức ảnh. Bất kỳ bên thứ ba nào muốn sử dụng ảnh cho mục đích thương mại nên xin phép bảo tàng để tránh rủi ro pháp lý.

Làm sao một nhà sưu tập có thể bảo vệ quyền lợi khi mua ảnh film/cổ?

• Yêu cầu chứng từ chuyển nhượng rõ ràng (hợp đồng mua bán, biên lai, thư tặng).
• Kiểm tra provenance: hỏi về nguồn gốc, ai là người chụp, có bản sao nào khác không, có hồ sơ phòng lab, hay bằng chứng về truyền tay.
• Đăng ký bản quyền nếu dự định sử dụng rộng rãi, nhưng ghi nhớ đăng ký không thay thế cho một chuỗi sở hữu rõ ràng.
• Tư vấn chuyên gia giám định ảnh lịch sử trước khi mua bán với giá trị lớn.

Lời khuyên chuyên môn cho người làm nhiếp ảnh và nhà sưu tập

Nếu bạn là nhiếp ảnh gia hoặc nhà sưu tập xử lý ảnh film cũ, hãy lưu ý một số thực hành tốt:

• Lưu giữ metadata và hồ sơ xử lý: ghi chép ngày chụp, loại phim, cài đặt máy (nếu còn), phòng lab xử lý.
• Bảo quản vật lý: lưu trong môi trường chống ẩm, tránh ánh sáng trực tiếp, dùng vải găng tay khi xử lý slide và âm bản.
• Số hóa ảnh ở độ phân giải cao để giữ bản lưu, đồng thời lưu trữ file và bản gốc vật lý riêng biệt.
• Ghi rõ nguồn gốc khi bán: cung cấp hóa đơn, hợp đồng chuyển nhượng, mọi giấy tờ liên quan tới provenance để bảo vệ cả bên bán và bên mua.

Kết luận: giá trị lịch sử, trách nhiệm pháp lý và tương lai số hóa

Phán quyết về bức Motorcade Portrait không chỉ là chuyện ai nắm giữ một bức ảnh; nó phản ánh tầm quan trọng của chứng cứ vật lý và lời khai trong việc xác thực hiện vật lịch sử. Khi các tổ chức bảo tàng số hóa tài sản để phục vụ nghiên cứu và truy cập công chúng, vấn đề quyền sở hữu rõ ràng càng trở nên cần thiết để tránh tranh chấp pháp lý và bảo đảm tính toàn vẹn của hồ sơ lịch sử.

Với các nhà sưu tập, bài học rút ra là luôn lưu giữ chứng từ mua bán, kiểm tra kỹ provenance và, khi cần, thuê chuyên gia giám định. Với công chúng và học giả, bảo tàng như SFMDP có trách nhiệm bảo quản, nghiên cứu và cung cấp ngữ cảnh đầy đủ cho những hình ảnh mang tính biểu tượng như thế này.

Muốn tìm hiểu thêm về nhiếp ảnh lịch sử và kỹ thuật xử lý phim?

Hãy truy cập dancamera.vn để đọc thêm bài phân tích chuyên sâu, hướng dẫn bảo quản film 35mm, và cập nhật các tin tức về thiết bị ảnh, deal máy ảnh và phụ kiện. Nếu bạn sở hữu ảnh lịch sử và muốn biết cách lưu trữ hoặc xác thực provenance, dancamera.vn có nhiều tài nguyên hữu ích và hướng dẫn thực hành cho nhà sưu tập.

— Hết —

Ghi chú biên tập: Bài viết trên dựa trên thông tin công khai từ hồ sơ khiếu kiện tại CCB và các tuyên bố từ The Sixth Floor Museum. Một số thuật ngữ kỹ thuật về phim màu được làm rõ để tránh nhầm lẫn giữa các loại phim Kodacolor và Kodachrome khi tham khảo nguồn tin lịch sử.