Ishiuchi Miyako — 50 năm chụp những dấu vết: nghệ sĩ chụp bề mặt hơn là chủ thể

Ishiuchi Miyako: Chụp những thứ khác nhau nhưng đều mang một dấu ấn duy nhất

Ishiuchi Miyako chụp rất nhiều thứ: nhà bỏ hoang, sẹo trên da người, vải kimono cũ, thỏi son môi đã mòn, thậm chí cả những bản in bị hư nước do chính bà đã lưu giữ. Nếu chỉ nhìn vào các chủ đề, tác phẩm của bà có vẻ rất đa dạng — thậm chí rời rạc. Nhưng khi xem tổng thể 50 năm sáng tác, một điều rõ ràng: tất cả đều là tác phẩm của cùng một người. Không phải vì chủ thể giống nhau, mà vì cách nhìn, cách xử lý ánh sáng, cấu trúc bề mặt và cách kể chuyện bằng vật liệu.

Không phải cái gì, mà là cách nhìn

Ishiuchi không chụp đối tượng để kể một câu chuyện xã hội hay tiểu sử đơn thuần. Bà chụp để làm nổi bật cách thời gian, sử dụng và thương tổn ghi dấu trên bề mặt. Một thỏi son môi không hấp dẫn chỉ vì nó thuộc về Frida Kahlo; nó hấp dẫn vì những vết xước, phần son mòn, những vệt màu còn sót lại — những dấu hiệu cho thấy có người đã sử dụng nó. Những dấu hiệu ấy kể chuyện theo cách vật lý: bằng sợi vải sờn, bằng vết rạn trên da, bằng lớp sơn bong tróc.

Đây là một nguyên tắc thị giác rõ ràng: tập trung vào bề mặt như chứng tích của thời gian. Khi bạn nắm được nguyên tắc này, bạn thấy lý do vì sao các chủ đề hoàn toàn khác nhau vẫn khiến tác phẩm trông như của cùng một nghệ sĩ.

Ví dụ: Frida, Scars và Endless Night

Trong bộ Frida, Ishiuchi tiếp cận những vật dụng riêng tư của Frida Kahlo như một kho tư liệu vật chất. Thay vì cố gắng phục dựng câu chuyện đời sống hay tạo ra bức chân dung nghệ sĩ, bà chụp từng vật dụng như thể chúng là các mẫu vật có lịch sử vật chất: vết mòn, vết bẩn, chỉ còn lại màu nhuộm — tất cả là bằng chứng của sự sống đã trôi qua qua những đồ vật ấy.

Trong bộ Scars (Sẹo), tương tự, Ishiuchi không chụp gương mặt hay thân phận con người theo cách truyền thống. Bà chụp cận cảnh những vết sẹo — da trở thành địa hình. Những nếp cắt, vết sẹo, mô sẹo và kết cấu da được phóng lớn, khiến người xem phải đối diện với vật liệu sinh học của cơ thể thay vì câu chuyện cá nhân đứng sau nó. Đó là một phép đảo ngược: từ người sang bề mặt; từ câu chuyện cá nhân sang vật chứng vật lý.

Endless Night (Đêm vô tận) là bộ ảnh chụp các tòa nhà bỏ hoang trong khu đèn đỏ cũ ở Yokosuka. Ở đây, Ishiuchi dõi theo dấu vết biển mặn, sơn bong tróc, lớp graffiti chồng lên lớp, những tấm ván mục nát — những lớp lịch sử vật lý hiện hữu trên vật liệu xây dựng. Bà không làm du lịch hoài niệm cho khu phố; bà là người quan sát cách thời gian ăn mòn vật liệu, và biến chúng thành bản đồ của sự sử dụng và lãng quên.

Một cách làm khác với ảnh tư liệu thông thường

Ảnh tư liệu thường dựa vào chủ thể để truyền tải câu chuyện: khoảnh khắc, con người, hành động. Ishiuchi làm điều ngược lại: bà trung thành với một nguyên tắc hình ảnh — cách bề mặt ghi dấu thời gian — và áp dụng nguyên tắc đó lên bất cứ vật liệu nào xuất hiện trước ống kính. Kết quả là một thứ ‘chủ nghĩa nhất quán thị giác’ thay vì sự lặp lại chủ đề.

Phong cách này khiến tác phẩm của bà có tính nhận diện cao: bạn có thể thấy một bức ảnh của Ishiuchi mà không cần biết đó là ảnh về gì. Đó là dấu hiệu của một người nghệ sĩ đã phát triển được ‘giọng nói hình ảnh’ riêng — không phải bằng cách lặp lại cùng chủ đề, mà bằng sự kiên định trong cách quan sát.

Về mặt kỹ thuật: làm sao để chụp bề mặt trở nên nói chuyện?

Khi nói về “chụp bề mặt”, chúng ta cần nghĩ đến một số yếu tố kỹ thuật thường xuất hiện trong công việc của những nhiếp ảnh gia như Ishiuchi:

• Tỷ lệ cận cảnh: cắt khung chặt vào phần bề mặt để loại bỏ ngữ cảnh rộng, buộc người xem đọc vật liệu thay vì câu chuyện xung quanh.
• Tập trung vào kết cấu: ánh sáng ngang/sáng chéo (raking light) để làm nổi bật kết cấu bề mặt — rãnh, vết nứt, sợi vải, vết sẹo.
• Sự chọn lọc về độ sâu trường ảnh: giữ nét ở vùng cần nhấn, làm mềm vùng khác để tạo nhịp thị giác và tôn vinh chất liệu.
• Quyết định về màu hay đen trắng: cả hai đều có thể hiệu quả. Đen trắng sẽ tập trung vào tông và kết cấu; màu có thể nhấn mạnh độ hao mòn, vết ố, sắc độ phai.
• Xử lý bản in và chất liệu in: lựa chọn giấy, kích thước bản in và xử lý hậu kỳ có thể tăng cường cảm giác sờ được (tactile quality) — điều rất quan trọng với ảnh về bề mặt.

Lưu ý: những yếu tố này không nhất thiết là công thức cứng nhắc mà là bộ công cụ thị giác. Ishiuchi sử dụng chúng để chuyển hóa sự mòn, vết xước và độ phai thành ngôn ngữ hình ảnh.

Bối cảnh lịch sử và ảnh hưởng

Ishiuchi bắt đầu sáng tác từ thập niên 1970 trong một bối cảnh nhiếp ảnh Nhật Bản chủ yếu do nam giới chiếm lĩnh. Việc bà tập trung vào chủ đề “vật liệu – thời gian” thay vì những trào lưu mạnh mẽ khác thời đó là một hướng đi cá nhân và có tính chống lại khuôn khổ. Tác phẩm của bà đã ảnh hưởng đến nhiều nhiếp ảnh gia sau này, những người quan tâm đến việc biến vật thể tầm thường thành đối tượng nghệ thuật thông qua sự quan sát tinh tế.

Bộ sách gần đây Ishiuchi Miyako: Traces tổng hợp 50 năm sáng tác, bao gồm các series nổi tiếng lẫn những dự án ít được biết tới và một số ảnh chưa xuất bản. Bà cũng viết lời tựa, giải thích trực tiếp về cách bà suy nghĩ và tìm kiếm. Đây là tài liệu quý giá cho những ai muốn hiểu sâu hơn về cách một nghệ sĩ xây dựng một giọng nói thị giác bền vững trong nhiều thập niên.

Bài học cho nhiếp ảnh gia: phát triển phong cách không phải lặp lại chủ đề

Điều quan trọng nhất rút ra từ sự nghiệp của Ishiuchi là: để xây dựng dấu ấn cá nhân, bạn không cần chụp mãi cùng một thứ. Thay vào đó, hãy tập trung vào cách bạn nhìn. Hãy chọn một nguyên tắc thị giác — ví dụ: quan sát dấu vết thời gian, ánh sáng làm hiện kết cấu, hoặc sự tương phản giữa vật liệu — rồi áp dụng nguyên tắc đó cho nhiều chủ thể khác nhau.

Khi nguyên tắc đó đủ mạnh, tác phẩm của bạn sẽ có tính nhất quán và dễ nhận diện, dù bạn chụp son môi, kiến trúc hay chân dung. Đó là cách xây dựng một corpus tác phẩm (body of work) mang tính nghệ sĩ — không phải bằng chủ đề lặp lại mà bằng cách nhìn lặp lại.

Một số câu hỏi về kỹ thuật thực hành

Bạn có thể bắt chước một số kỹ thuật của Ishiuchi để thực hành: thử chụp cận với ánh sáng chéo, in ở kích thước lớn để kiểm tra cảm giác vật lý của bề mặt, hoặc thậm chí chụp lại những vật dụng cá nhân với tư duy ‘vật chứng vật chất’. Nhưng điều quan trọng là biến những kỹ thuật ấy thành ngôn ngữ của chính bạn — đừng sao chép y nguyên phong cách.

Phân tích sâu hơn: vì sao dấu vết lại gây cảm xúc?

Dấu vết vật lý trên bề mặt kích hoạt một kiểu đồng cảm đặc biệt: chúng gợi ý sự hiện diện của con người hoặc thời gian mà không cần hiện diện trực tiếp. Một vật cũ món đồ chơi, một vết sẹo, hay một cửa sổ bị mưa bào mòn đều cho thấy một lịch sử tiềm ẩn. Người xem, theo bản năng, lấp vào những khoảng trống đó bằng tưởng tượng và ký ức. Ishiuchi khai thác đúng chỗ đó: bà tước đi nhân vật hay ngữ cảnh lớn để người xem tương tác trực tiếp với bằng chứng vật chất, và chính tương tác đó tạo ra cảm xúc.

Ở một cấp độ khác, cách bà xử lý đối tượng cũng khiến chúng mang phẩm chất của kỷ vật hay di vật — nghĩa là vừa mang tính cá nhân vừa mang tính phổ quát. Mỗi vết xước vừa là dấu riêng vừa là biểu tượng cho sự hao mòn mà mọi vật sống đều phải chịu.

Cuốn sách “Traces” và ý nghĩa đối với lịch sử nhiếp ảnh

Cuốn sách Ishiuchi Miyako: Traces (dự kiến xuất bản bởi Thames & Hudson) là nỗ lực tổng hợp và định vị lại sự nghiệp của một nghệ sĩ từng tồn tại nhiều năm nhưng đôi khi chưa được công chúng quốc tế công nhận đúng mức. Việc tập hợp 50 năm tác phẩm cùng lời tự thuật giúp đặt công việc của bà vào bối cảnh dài hạn — cho thấy sự tiến triển, sự kiên định của nguyên tắc thị giác và những biến đổi về chủ đề. Đối với lịch sử nhiếp ảnh, đây là minh chứng cho một chiến lược sáng tác: phát triển tiếng nói của bản thân qua thời gian, thay vì theo đuổi xu hướng tạm thời.

FAQ — Những câu hỏi thường gặp

Ishiuchi Miyako nổi tiếng với bộ ảnh nào nhất?

Bà được biết đến rộng rãi với các series như Frida (vật dụng của Frida Kahlo), Scars (sẹo trên da) và Endless Night (nhà hoang ở Yokosuka). Tuy nhiên, danh tiếng thực sự nằm ở cách bà làm việc với bề mặt và thời gian hơn là một series đơn lẻ.

Làm sao để tôi thực hành phong cách ‘chụp bề mặt’?

Bắt đầu bằng việc quan sát: tìm các vật liệu có kết cấu thú vị, thử chụp cận với ánh sáng chéo để làm nổi bật texture, cân nhắc về bố cục cô đọng, và in ảnh lớn để kiểm nghiệm cảm giác vật lý. Thực hành thường xuyên để phát triển cách nhìn cá nhân.

Ảnh của Ishiuchi dùng màu hay trắng đen?

Bà sử dụng cả hai, tùy thuộc vào việc vật liệu cần nhấn vào tông hay sắc độ màu. Đen trắng tập trung vào tông và cấu trúc; màu có thể chỉ ra sự phai mờ, vết ố, và sắc độ thời gian.

Tại sao bề mặt lại tạo cảm xúc mạnh mẽ?

Vì bề mặt là nơi lưu trữ bằng chứng vật lý của hành động và thời gian. Khi nhìn vào vết bào mòn hay sẹo, chúng ta tri giác được một lịch sử ngầm, và bộ não sẽ lấp đầy chi tiết dựa trên kinh nghiệm cá nhân — tạo nên phản ứng cảm xúc.

Ishiuchi có ảnh hưởng đến nhiếp ảnh đương đại không?

Có. Cách tiếp cận chú trọng vật liệu và dấu vết thời gian đã ảnh hưởng đến nhiều nhiếp ảnh gia và nghệ sĩ đương đại quan tâm đến sự tàn phai, ký ức và vật chất.

Nên đọc gì tiếp theo nếu muốn tìm hiểu sâu hơn?

Bắt đầu bằng việc xem cuốn Ishiuchi Miyako: Traces (nếu có thể), tìm các bài phê bình chuyên sâu, và so sánh công việc của bà với những nghệ sĩ cùng thời hay những người cùng thực hành về vật liệu và ký ức.

Kết luận và lời khuyên cho người đọc

Ishiuchi Miyako dạy chúng ta một bài học quan trọng về nghệ thuật nhiếp ảnh: phong cách không phải là điều bạn đạt được bằng việc siêng năng chụp cùng một chủ đề, mà bằng việc kiên trì quan sát theo cùng một cách. Khi bạn giữ vững một nguyên tắc thị giác — ví dụ: quan tâm đến dấu vết thời gian trên bề mặt — bạn có thể đi khắp nơi, chụp đủ thứ, nhưng vẫn tạo ra một corpus tác phẩm có thể nhận diện được.

Nếu bạn quan tâm tới kỹ thuật, thử thực hành chụp cận, điều chỉnh hướng ánh sáng và in thử nhiều chất liệu giấy để cảm nhận tương tác giữa bức ảnh và vật liệu in. Nếu bạn là người viết hoặc làm triển lãm, hãy nghĩ về cách trưng bày ảnh sao cho bề mặt và kích thước bản in cộng hưởng với ý định nghệ thuật.

Muốn đọc thêm bài phân tích, xem tuyển chọn ảnh và tài nguyên về nhiếp ảnh đương đại? Truy cập dancamera.vn để cập nhật tin tức, đánh giá thiết bị và bài hướng dẫn chuyên sâu. Tham khảo các chuyên đề và mua sách/ấn phẩm liên quan tại dancamera.vn — kho tài nguyên cho nhiếp ảnh gia và người yêu ảnh.

Ghi chú: Cuốn sách Ishiuchi Miyako: Traces được giới thiệu rộng rãi trong các nguồn quốc tế; nếu bạn muốn mua hoặc xem bản in, kiểm tra thông tin xuất bản và ngày phát hành từ nhà xuất bản Thames & Hudson hoặc các nhà sách chuyên đề.