Nhiếp ảnh gia kiện nghệ sĩ vì bức tranh từ ảnh Oasis bán 1,92 triệu USD — Phân tích bản quyền và hệ quả

Nhiếp ảnh gia kiện nghệ sĩ vì bức tranh dựa trên ảnh Oasis bán gần 2 triệu USD

Một nhiếp ảnh gia chụp ảnh ban nhạc rock Anh Oasis vừa đệ đơn kiện một nghệ sĩ vì cho rằng cô đã biến bức ảnh của anh thành một bức tranh bán được gần 2 triệu USD. Vụ kiện được Justin Thomas — nhiếp ảnh gia đã chụp khoảnh khắc Liam và Noel Gallagher hôn nhau tại một buổi tiệc sau buổi diễn ở Earl’s Court (London) năm 1995 — nộp lên Tòa án Quận phía Nam New York (SDNY) ngày 20 tháng 8. Tuyệt phẩm của nghệ sĩ đương đại Elizabeth Peyton có tiêu đề Earl’s Court (Liam + Noel) được Sotheby’s rao bán ở New York với giá ước tính 1,5–2 triệu USD và được bán với giá báo cáo là 1.920.000 USD.

Hình ảnh gốc của Thomas là một bức ảnh đen trắng nổi tiếng, xuất hiện trên bìa sách ảnh của anh về Oasis và ghi lại một khoảnh khắc ít thấy giữa hai anh em vốn thường xuyên xung đột. Theo đơn kiện, Peyton đã tạo một bức tranh sơn dầu vào năm 1996 mô phỏng gần như nguyên trạng các yếu tố trong bức ảnh này.

Sơ lược cáo buộc: “một bản sao máy móc” của bức ảnh

Đơn kiện của Thomas không chỉ nhắm vào Peyton mà còn nhắm cả Sotheby’s và phòng tranh David Zwirner — nơi đại diện và quảng bá tác phẩm Peyton. Thomas cho biết anh chỉ biết tới bức tranh khi Sotheby’s liên hệ xin phép sử dụng bức ảnh của anh làm “hình minh họa so sánh” trong catalogue bán đấu giá trực tuyến. Ban đầu Thomas đồng ý cấp bản quyền với mức thù lao 2.000 USD (một năm online và hai tuần trên catalog in). Sau đó Sotheby’s báo lại họ đã gỡ ảnh khỏi catalogue theo yêu cầu của đại diện nghệ sĩ và giảm phí còn 1.500 USD vì ảnh không được sử dụng như dự kiến.

Thomas lập luận rằng việc gỡ ảnh là để “che giấu nguồn gốc” của bức tranh mà anh mô tả là “một bản sao máy móc” (slavish copy) của bức ảnh — sao chép hầu hết mọi thành phần: bố cục (composition) với góc nghiêng, ánh sáng, biểu cảm khuôn mặt, vị trí tay, vòng nhẫn trên tay Liam, tông màu môi, độ nghiêng đầu và thậm chí cả sự tương phản giữa hai gương mặt.

Trong đơn kiện, Thomas cáo buộc Peyton xâm phạm quyền tác giả bằng cách sao chép gần như tất cả các yếu tố thị giác có bản quyền trong bức ảnh của anh; đồng thời cáo buộc Sotheby’s và David Zwirner đã tiếp tay xâm phạm bằng cách sao chép, trưng bày và phát tán tác phẩm bị cho là xâm phạm đó.

Phân tích pháp lý: bản quyền, “substantial similarity” và “fair use”

Đây là một vụ kiện bản quyền kinh điển giữa nhiếp ảnh gia và một họa sĩ sử dụng ảnh làm nguồn cảm hứng. Có một số điểm pháp lý chính cần lưu ý:

• Quyền tác giả của bức ảnh: ở Hoa Kỳ, tác phẩm nhiếp ảnh được bảo hộ bản quyền ngay khi tạo ra, nhưng để kiện yêu cầu bồi thường (như thiệt hại thống kê), việc đăng ký bản quyền (registration) tại Copyright Office trước hoặc trong một khung thời gian nhất định là có lợi. Đơn kiện của Thomas dựa trên quyền tác giả của bức ảnh gốc.
• Yêu cầu chứng minh “substantial similarity” (tương đồng đáng kể): nguyên đơn phải chứng minh rằng tác phẩm bị cáo buộc sao chép có mức độ tương đồng về các yếu tố được bảo hộ (protected elements) đến mức một người bình thường sẽ coi đó là một bản sao. Trong nhiếp ảnh – hội họa, các yếu tố như bố cục, góc độ, tư thế, ánh sáng, biểu cảm là các yếu tố quan sát được và có thể được bảo hộ nếu chúng biểu hiện cách sắp xếp sáng tạo, không phải các ý tưởng trừu tượng đơn thuần.
• Chống lại lập luận “fair use” (sử dụng hợp lý): bên bị cáo có thể viện dẫn “fair use” nếu họ cho rằng bức tranh mang tính chuyển hoá (transformative) — tức là thêm chiều sâu nghệ thuật, thông điệp mới, hoặc mục đích khác với mục đích ban đầu của ảnh. Tuy nhiên, Tòa án gần đây có xu hướng thắt chặt giới hạn này trong các vụ liên quan ảnh và tác phẩm chuyển thể.

Một tiền lệ pháp lý quan trọng cần nhắc tới là vụ Andy Warhol Foundation v. Goldsmith (SCOTUS 2023). Ở đó, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã hạn chế một số lập luận cho rằng các tác phẩm nghệ thuật dựa trên ảnh báo chí có thể được coi là “chuyển hoá” hoàn toàn và do đó được bảo hộ theo fair use. Quyết định này khiến các nghệ sĩ dựa trực tiếp trên ảnh có nguy cơ bị kiện cao hơn nếu sản phẩm cuối cùng không cho thấy sự biến đổi đáng kể về mục đích, ý nghĩa hoặc thông điệp so với ảnh gốc.

Với tiền lệ này, nếu đơn kiện của Thomas chứng minh được Peyton sao chép các yếu tố bảo hộ chủ yếu mà không chuyển hoá ý nghĩa, thì cơ hội thắng kiện của Thomas tăng lên. Tuy nhiên, mọi vụ án phụ thuộc vào chi tiết từng ảnh — tỉ lệ sao chép, mức độ sáng tạo thêm vào, và lập luận pháp lý của các bên.

Tiền lệ, vụ kiện trước đây và bối cảnh

Elizabeth Peyton không phải lần đầu gặp rắc rối về bản quyền: trước đây cô từng bị nhiếp ảnh gia Dennis Morris kiện vì các bản vẽ lấy cảm hứng từ ảnh của Morris về Sex Pistols; vụ đó được dàn xếp ngoài tòa. Vụ Thomas — Peyton gợi nhớ hàng loạt tranh luận lâu nay giữa nhiếp ảnh gia và họa sĩ về ranh giới giữa nguồn cảm hứng và sao chép.

Trong bối cảnh thị trường nghệ thuật, các phòng tranh, nhà đấu giá và nhà sưu tập thường xuyên phô diễn hình ảnh tham chiếu (comparative illustration). Quy trình xin cấp phép, minh bạch nguồn gốc hình ảnh và thỏa thuận sử dụng là rất quan trọng để tránh rủi ro pháp lý, đặc biệt khi giá trị tác phẩm có thể lên đến hàng triệu USD như trường hợp này.

Khả năng thiệt hại pháp lý và kết quả có thể

Nếu tòa chấp nhận Thomas thắng kiện, các khả năng bao gồm:

• Yêu cầu đình chỉ việc tiếp tục bán hoặc trưng bày tác phẩm bị xác định xâm phạm (injunction).
• Yêu cầu bồi thường thiệt hại — có thể là thiệt hại thực tế (actual damages) cộng lợi nhuận người bị cáo kiếm được từ tác phẩm xâm phạm, hoặc trong một số trường hợp là thiệt hại thống kê (statutory damages) nếu bản quyền đã được đăng ký trước khi kiện.
• Thanh toán chi phí pháp lý và án phí nếu tòa ra phán quyết có lợi cho nguyên đơn.

Số tiền bồi thường có thể rất lớn do giá bán đấu giá và lợi ích thương mại liên quan; tuy nhiên, điều này phụ thuộc nhiều vào việc chứng minh thiệt hại thực sự và mối quan hệ nhân quả giữa tác phẩm bán đấu giá và lợi nhuận.

Tác động đến nhiếp ảnh gia, nghệ sĩ, nhà đấu giá và phòng tranh

Vụ kiện này cho thấy một vài hệ quả thực tế:

• Photographers (nhiếp ảnh gia) nên đăng ký bản quyền sớm, giữ file gốc, metadata, contact sheets, và bất kỳ bằng chứng nào về lịch sử xuất bản để hỗ trợ yêu cầu pháp lý khi cần.
• Artists (nghệ sĩ) cần thận trọng khi dựa trên ảnh có bản quyền; nếu sử dụng ảnh làm nguồn, nên xin phép hoặc làm rõ yếu tố chuyển hoá (thêm ngôn ngữ, thông điệp khác biệt rõ ràng) để giảm nguy cơ kiện tụng.
• Nhà đấu giá và phòng tranh cần có quy trình kiểm duyệt pháp lý cho catalog, minh bạch nguồn gốc hình ảnh và lưu giữ giấy tờ cấp phép. Việc gỡ hình khỏi catalog theo yêu cầu bên thứ ba có thể là dấu hiệu rủi ro nếu không kèm lý do rõ ràng.

Lời khuyên thực tiễn cho nhiếp ảnh gia

• Đăng ký bản quyền tại cơ quan có thẩm quyền (ở Mỹ là Copyright Office) ngay khi có thể, đặc biệt trước khi phát tán hoặc bán độc quyền.
• Bảo lưu và lưu trữ mọi bằng chứng sáng tạo: file gốc RAW, file chỉnh sửa, contact sheets, ngày chụp, tên nhân chứng, hợp đồng chụp, giấy phép sử dụng, và biên lai bán ảnh.
• Khi cấp phép ảnh cho bên thứ ba (nhà đấu giá, tạp chí, gallery), ghi rõ mục đích, thời hạn, phạm vi sử dụng, mức phí, và điều khoản bản quyền (ví dụ: không cho phép biến tác phẩm thành tác phẩm phái sinh thương mại mà không xin phép thêm).
• Trong trường hợp phát hiện tác phẩm bị cho là dựa trên ảnh của mình, liên hệ luật sư chuyên về bản quyền sớm để đánh giá rủi ro và phương án: yêu cầu gỡ bỏ, đàm phán thương lượng, hoặc khởi kiện nếu cần.

FAQ — Các câu hỏi thường gặp

1. Một nghệ sĩ có được quyền lấy cảm hứng từ ảnh không?

Có, nghệ sĩ được phép lấy cảm hứng, nhưng nếu kết quả sao chép trực tiếp các yếu tố mỹ thuật được bảo hộ (bố cục độc đáo, biểu cảm, chi tiết nhận dạng) thì có nguy cơ xâm phạm bản quyền. Mức độ được phép phụ thuộc vào việc tác phẩm mới có tính chuyển hoá rõ rệt hay không.

2. “Fair use” có bảo vệ các tranh dựa trên ảnh không?

Có thể, nhưng không phải luôn luôn. “Fair use” xem xét bốn yếu tố: mục đích và tính chất sử dụng (thương mại hay giáo dục, có chuyển hoá hay không), bản chất của tác phẩm gốc, tỉ lệ sử dụng phần quan trọng có được bảo hộ, và ảnh hưởng lên thị trường tiềm năng của tác phẩm gốc. Tiền lệ gần đây như Warhol v. Goldsmith khiến các vụ này trở nên khó khăn hơn cho bên bị cáo trong một số tình huống.

3. Nếu tôi là nhiếp ảnh gia ở Việt Nam, tôi có bị ảnh hưởng bởi vụ kiện ở Mỹ không?

Về mặt pháp lý, phán quyết tòa án Mỹ chỉ ràng buộc các bên và hoạt động trong phạm vi tài phán Mỹ. Tuy nhiên, tiền lệ và xu hướng tư pháp quốc tế có thể ảnh hưởng nhận thức thị trường, phòng tranh quốc tế và cách xử lý bản quyền. Nếu tác phẩm bị xâm phạm được trưng bày hoặc bán ở nước khác, nguyên đơn có thể khởi kiện tại nước đó theo luật bản quyền tương ứng.

4. Làm sao để phòng tranh và nhà đấu giá giảm rủi ro?

Kiểm tra nguồn gốc hình ảnh, yêu cầu giấy phép bằng văn bản rõ ràng, tham vấn luật sư bản quyền trước khi xuất bản catalogue, và minh bạch với người bán lẫn người mua về nguồn tham chiếu của tác phẩm.

Kết luận và triển vọng

Vụ Justin Thomas kiện Elizabeth Peyton, Sotheby’s và David Zwirner là ví dụ rõ rệt của xung đột giữa quyền sáng tạo cá nhân (nhiếp ảnh gia) và quyền sáng tạo của nghệ sĩ đương đại khi sử dụng ảnh làm nguồn cảm hứng. Kết quả của vụ này có thể là tiền lệ quan trọng cho các trường hợp tương tự trong tương lai, đặc biệt khi giá trị thương mại của tác phẩm bị tranh chấp rất lớn.

Dù bạn là nhiếp ảnh gia, họa sĩ hay người làm trong môi trường phòng tranh/đấu giá, bài học rút ra là: minh bạch giấy tờ, đăng ký bản quyền sớm, và thận trọng khi sử dụng nguồn tham chiếu bên ngoài. Nếu cần tư vấn pháp lý cụ thể, hãy tìm luật sư chuyên về sở hữu trí tuệ ở vùng tài phán liên quan.

Lưu ý bản quyền hình ảnh: Hình ảnh trong bài được trích từ tài liệu tòa án và tài liệu tham khảo công khai liên quan đến vụ kiện.

Cần tìm thiết bị, học thêm kỹ thuật nhiếp ảnh hoặc cập nhật tin tức ngành?

Truy cập dancamera.vn để xem đánh giá máy ảnh, ống kính, phụ kiện, và các hướng dẫn kỹ thuật giúp bạn bảo vệ tác phẩm và nâng cao chất lượng ảnh. Nếu bạn là nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp, hãy cân nhắc đọc kỹ các bài hướng dẫn về quản lý quyền tác giả trên dancamera.vn để chuẩn bị tốt hơn cho những tình huống pháp lý như vụ việc này.

Câu hỏi thêm?

Nếu bạn muốn, chúng tôi có thể bổ sung bản phân tích pháp lý chi tiết theo quy định của pháp luật Việt Nam hoặc so sánh luật bản quyền giữa Việt Nam và Hoa Kỳ — trả lời nhanh để chúng tôi biết bạn cần loại phân tích nào.