Khi ảnh chuyển từ thực tế sang hư cấu — Richard Bram nói gì

Khi nào một bức ảnh chuyển từ thực tế sang hư cấu? Lắng nghe Richard Bram

Trong một cuộc phỏng vấn podcast gần đây, nhiếp ảnh gia đường phố Richard Bram — người được xem là một trong những bậc thầy sống của thể loại này — chia sẻ về quá trình sáng tạo, triết lý giữa may rủi và ý định, và quan trọng nhất là thời điểm ông nghĩ một khoảnh khắc bị bắt lại vượt ra ngoài hiện thực đơn thuần để trở thành một câu chuyện, một biểu tượng, một “hư cấu” mang sức vang vọng. Bài viết này phân tích sâu quan điểm của Bram, bổ sung bối cảnh lịch sử-kỹ thuật và đưa ra hướng dẫn thực tế cho nhiếp ảnh gia muốn tìm hoặc tạo khoảnh khắc tương tự.

Ai là Richard Bram và bối cảnh của nhận định đó?

Richard Bram nổi tiếng với những bộ ảnh đường phố sắc sảo, sử dụng đen-trắng để nhấn mạnh hình khối, ánh sáng và biểu cảm của nhân vật. Bram hoạt động nhiều thập kỷ, ảnh hưởng bởi truyền thống “decisive moment” của Henri Cartier-Bresson nhưng phát triển phong cách riêng: kết hợp trực giác mạnh mẽ, tỉ lệ, và cảm giác về cấu trúc đô thị. Khi Bram nói về khoảnh khắc chuyển từ thực tế sang hư cấu, ông không chỉ nói về một cú nhấn máy đơn thuần mà về sự giao thoa giữa yếu tố ngẫu nhiên (chance) và sự chuẩn bị có chủ ý (intentionality).

May rủi và ý định: hai lực tác động trong nhiếp ảnh đường phố

May rủi (serendipity)

Nhiếp ảnh đường phố nhiều khi dựa trên yếu tố bất ngờ: một ánh sáng lóe lên, một diễn viên đường phố làm một cử chỉ ngẫu nhiên, một chiếc xe chéo qua nền. May rủi mang đến nguyên liệu thô — những sự kiện, hình dạng và tương phản chưa được kết nối. Bram nhấn mạnh rằng may rủi là nhiên liệu của hình ảnh nhưng không tự biến thành câu chuyện nếu thiếu một khung nhìn — một frame — và một quyết định của người chụp.

Ý định (intention)

Ý định là công cụ chuyển hóa: nó đến từ tầm nhìn, kinh nghiệm thị giác, và kỹ thuật. Ý định quyết định điểm ngắm, khẩu độ, tiêu cự, thời điểm nhấn máy, và cả cách xử lý hậu kỳ. Với ý định, người chụp có thể tạo ra sự tương phản ý nghĩa giữa tiền cảnh và hậu cảnh, sắp xếp các yếu tố trong khung để gợi liên tưởng, biểu tượng hoặc sự mâu thuẫn — chính những điều này khiến bức ảnh đi từ mô tả đơn thuần sang một câu chuyện hư cấu có sức ám ảnh.

Khoảnh khắc biến một cảnh thực thành hình ảnh mang tính ‘hư cấu’ là gì?

Theo Bram, khoảnh khắc đó thường là một điểm cắt — một tích tắc thời gian khi các yếu tố khác nhau (hành động, ánh sáng, biểu cảm, bố cục) đồng thời hợp nhất và tạo nên một liên kết mới. Một số đặc điểm thường gặp của khoảnh khắc này:

• Biểu cảm hoặc cử chỉ nhân vật mang tính biểu tượng (gesture as sign).
• Tương phản ý nghĩa giữa tiền cảnh và hậu cảnh (juxtaposition) — ví dụ một người mỉm cười trước tòa nhà đổ nát.
• Ánh sáng tạo biểu tượng: bóng lớn, viền sáng, phản chiếu.
• Bố cục ép các yếu tố vào một mối quan hệ kể chuyện — không còn là sự trùng hợp ngẫu nhiên mà là mối quan hệ có chủ ý.
• Khoảng cách giữa hiện thực vật lý và khả năng diễn giải của người xem — khi người xem đọc được nhiều ý nghĩa hơn trong một khung hình.

Nói cách khác, bức ảnh trở thành “hư cấu” khi nó không chỉ ghi lại hiện tượng mà gợi ra một kết cấu kể chuyện nội tại, mời gọi sự suy diễn, đồng thời duy trì tính chân thực hình ảnh (candidness) để người xem tin vào nguồn gốc của nó.

Kỹ thuật và tư duy để bắt khoảnh khắc ấy

Chuẩn bị thị giác và tiền hình ảnh (previsualization)

Tiền hình ảnh không đồng nghĩa với việc lên kế hoạch chi tiết cho mọi khung hình, mà là phát triển thói quen đọc ánh sáng, nhận diện hình dạng và dự đoán hành vi con người trong không gian công cộng. Bram khuyên: luyện mắt để nhận dạng các mô típ (patterns), tương phản, và những khoảng trống có thể trở thành nền kể chuyện.

Kỹ thuật lấy nét và tiêu cự

Trong đường phố, nhiều nhiếp ảnh gia dùng tiêu cự từ 28mm đến 50mm để vừa giữ được ngữ cảnh vừa đủ gần nhân vật. Phương pháp zone focusing hoặc hyperfocal giúp bắt khoảnh khắc nhanh mà không cần chờ AF, đặc biệt khi bạn muốn bắt các biểu cảm bất ngờ. Chọn khẩu độ để có DOF phù hợp: khẩu lớn (f/1.8–f/2.8) tách chủ thể khỏi nền, khẩu nhỏ (f/8–f/11) giữ nhiều lớp nét, thích hợp khi tình huống kể chuyện dựa trên nhiều đối tượng trong khung.

Thời điểm & tốc độ chụp

Tốc độ màn trập cần đủ nhanh để đóng băng biểu cảm chủ thể (thường >1/250s cho cử chỉ nhanh), hoặc có chủ ý làm nhòe chuyển động để tăng cảm giác thời gian. Chế độ chụp liên tiếp (burst) và bàn tay vững vàng giúp tăng cơ hội bắt được khoảnh khắc lý tưởng.

Bố cục: layering, framing và juxtaposition

Lợi dụng các lớp tiền cảnh — trung cảnh — hậu cảnh tạo chiều sâu kể chuyện. Framing tự nhiên (cửa, gương, các khung cửa sổ) hướng mắt vào cử chỉ quan trọng. Juxtaposition (đặt cạnh nhau) là công cụ mạnh: đặt một nhân vật thành biểu tượng đối nghịch với một yếu tố nền để tạo xung đột ý nghĩa.

Hậu kỳ: khi nào chỉnh sửa biến một ảnh thành hư cấu?

Hậu kỳ có thể nhấn mạnh hoặc làm rõ câu chuyện: chuyển sang đen-trắng để loại bỏ màu gây xao nhãng; tăng tương phản để làm nổi bật bóng và hình; crop để tập trung vào yếu tố kể chuyện. Tuy nhiên, Bram cảnh báo: nếu hậu kỳ thay đổi ngữ cảnh một cách lừa dối (thêm xóa chi tiết lớn), ảnh mất tính chân thực của nhiếp ảnh đường phố chân dung, trở nên thuần “hư cấu” giả tạo. Sự trung thực trong nguồn ảnh vẫn quan trọng đối với nhiều người xem.

Phân tích hai ví dụ minh họa (mô tả chi tiết)

Ví dụ A: Người đàn ông và bóng nắng

Hình dung một con phố vào buổi chiều, ánh nắng xiên qua giữa hai tòa nhà, tạo một mảng sáng hình chữ nhật trên vỉa hè. Một người đàn ông đi qua, đội mũ, đang cúi xuống buộc dây giày — khoảnh khắc hành động bình thường. Tuy nhiên, nếu tại đúng giây đó một chiếc xe qua, đổ một bóng dài song song với mảng sáng, nhìn như một “vệt” thời gian, người chụp bấm máy: bức ảnh giờ đây mô tả không chỉ hành động kỹ thuật (cúi xuống buộc dây) mà còn đặt nhân vật vào một tương phản ánh sáng/bóng tối mạnh mẽ, khiến người xem liên tưởng tới sự chia cắt giữa hai thế giới — quá khứ và hiện tại — một yếu tố “hư cấu” kể chuyện.

Ví dụ B: Đứa trẻ và biển quảng cáo

Một đứa trẻ cười đang chơi bóng trước một biển quảng cáo có gương mặt nghiêm nghị. Khi nhiếp ảnh gia nhấn máy, góc chụp và tiêu cự lọc sao cho gương mặt trên biển quảng cáo và biểu cảm đứa trẻ trùng khít trong khung, tạo ra cảm giác đối thoại giữa hai nhân vật. Bức ảnh mô tả một hiện tượng thực nhưng đồng thời gợi ra một câu chuyện có tính biểu tượng — tiếng cười chống lại sự ngây thơ của truyền thông — và từ đó trở nên mang tính “hư cấu” theo cách nó mời người xem tưởng tượng thêm chi tiết không có trong khung.

Đạo đức và tính thực chứng trong nhiếp ảnh đường phố

Một khi bức ảnh được miêu tả như ghi lại “hiện thực”, nhiếp ảnh gia có trách nhiệm tránh làm sai lệch nguồn gốc căn bản của cảnh. Điều này không ngăn cản việc kể chuyện, nhưng yêu cầu minh bạch nếu có can thiệp nặng nề (xóa, ghép). Bram nhấn mạnh tôn trọng nhân vật (candid ethics): tôn trọng quyền riêng tư, tránh bóp méo ý nghĩa để gây sốc, và nhận biết khi nào một câu chuyện nên kể theo hướng đạo đức chứ không chỉ để thu hút ánh nhìn.

Thực hành: bài tập để rèn kỹ năng bắt khoảnh khắc “hư cấu”

• Đi bộ trong khu vực đô thị 2–3 giờ mỗi tuần, tập trung vào việc đọc ánh sáng ở các khung giờ khác nhau.
• Chọn 2 tiêu cự cố định (ví dụ 28mm và 50mm), tập chụp bằng một tiêu cự trong cả tuần để phát triển thị giác theo tiêu cự đó.
• Luyện zone focusing: đặt khẩu độ, ước lượng khoảng cách và mặc định nhấn khi chủ thể bước vào vùng nét.
• Thực hành framing: tìm các khung tự nhiên và chờ người bước vào, nhưng duy trì tính bất ngờ (không dàn dựng).
• Phân tích ảnh sau buổi chụp: chọn 10 bức, hỏi: yếu tố nào biến bức này thành một câu chuyện? Có phải do ánh sáng, biểu cảm, hay juxtaposition?

FAQ — Những câu hỏi thường gặp

Làm sao phân biệt ‘thực tế’ và ‘hư cấu’ trong ảnh?

‘Thực tế’ ở đây ám chỉ ảnh như tài liệu: mô tả một sự kiện, hành động, đối tượng. ‘Hư cấu’ xuất hiện khi ảnh mời gọi diễn giải thêm — bổ sung câu chuyện, biểu tượng, hoặc ý nghĩa không trực tiếp có mặt trong khung. Sự khác biệt nằm ở cách người xem đọc ảnh hơn là ở thành phần vật lý duy nhất.

Việc chỉnh sửa hậu kỳ có biến một ảnh thành hư cấu?

Có thể. Hậu kỳ làm tăng tính kể chuyện nhưng cũng có thể biến ảnh thành giả tạo nếu chỉnh sửa vượt quá mức chấp nhận trong cộng đồng (ví dụ ghép người vào bảng hiệu để sai lệch nguồn gốc). Việc chỉnh sửa để nhấn mạnh ánh sáng, tông màu hay cắt bỏ chi tiết gây nhiễu thường được chấp nhận trong nhiếp ảnh nghệ thuật.

Decisive moment (khoảnh khắc quyết định) vẫn còn hữu dụng không?

Có. Khái niệm này vẫn hữu dụng nhưng cần được hiểu mở rộng: không chỉ là timing thuần túy mà là sự kết hợp timing + bố cục + ngữ nghĩa. Khả năng quyết đoán trong khoảnh khắc quyết định là kỹ năng then chốt của nhiếp ảnh đường phố.

Có thể luyện tập để bắt khoảnh khắc biểu tượng không?

Có. Luyện mắt, rèn kỹ thuật, và tăng số giờ quan sát sẽ nâng cao khả năng nhận diện và tạo ra khoảnh khắc đó. Không có công thức bảo đảm, nhưng tỉ lệ thành công tăng theo kinh nghiệm và chuẩn bị.

Richard Bram có khuyên dùng máy ảnh hoặc tiêu cự cụ thể nào?

Bram đề cao tính linh hoạt và sự không can thiệp, thường ưa các hệ máy nhỏ gọn và tiêu cự góc tới tiêu chuẩn (28–50mm) để duy trì mối quan hệ gần gũi với chủ thể. Tuy nhiên, quan trọng hơn là tư duy thị giác chứ không phải model máy.

Kết luận — Từ hiện thực đến hư cấu: một con đường của nghệ thuật

Một bức ảnh chuyển từ thực tế sang hư cấu khi nó vượt qua vai trò ghi chép để trở thành một ký hiệu kể chuyện, khi các yếu tố ánh sáng, biểu cảm, bố cục và ý định của người chụp hợp nhất thành một thông điệp không chỉ mô tả mà còn gợi mở. Richard Bram nhắc nhở chúng ta rằng khoảnh khắc đó vừa dựa vào may rủi, vừa cần được nuôi dưỡng bằng thói quen, kỹ thuật và sự tôn trọng đối với chủ thể. Đó là cuộc đụng độ liên tục giữa kiểm soát và buông bỏ, giữa mắt và tay.

Nếu bạn muốn đọc thêm phân tích ảnh đường phố, mẹo kỹ thuật và phỏng vấn các nhiếp ảnh gia hàng đầu, hãy truy cập dancamera.vn — nguồn tài nguyên dành cho người chụp muốn nâng cao kỹ năng và hiểu sâu hơn về nghệ thuật kể chuyện bằng hình ảnh.